دوره 26, شماره 3

پاییز 1395

فهرست مطالب

مقالات

در پژوهش­های طراحی در سال­های اخیر به سازوکار شناختی طراحان و راه­های دانستن و اندیشیدن آن‌ها توجه شده و در عین حال مطالعات خبرگی طراحی برای بررسی رفتار و اندیشیدن طراحان خبره رونق گرفته است. این مطالعات ضمن آنکه ابعاد واقعی­تری از ماهیت طراحی و مسئله‌هایی که طراحان با آن سروکار دارند را به دست داده، تبعات مثبتی در حوزۀ آموزش طراحی داشته و مدل­های آموزشی به کار گرفته‌شده در کارگاه­های طراحی را واقع­گرایانه­تر و مؤثرتر ساخته است. یکی از راهبردهایی که طراحان، در زمرۀ فعالیت­های تعریف مسئله، در مواجهه با مسئله‌های باز و بدساختار طراحی به کار می­گیرند و با اتکا به آن می‌توانند پیچیدگی­های مسئله را اداره کنند، «قاب‌بندی مسئله» است. در مقالۀ حاضر که بخش اعظم آن مبتنی بر یافته­های پژوهش دکتری نویسندۀ مسئول است، زمینه‌هایی که اهمیت مفهوم قاب‌بندی مسئلۀ طراحی را توجیه می‌کنند، و نیز نقش و جایگاه این مرحلۀ حساس و تعیین­کننده در فرایند طراحی تبیین می‌شود. طراحان در قاب‌بندی مسئله، جنبه­های مهم مسئله را برگزیده و با ایجاد ارتباط میان آن‌ها مسئله­ای تازه­ تعریف می‌کنند و به آن پاسخ می­دهند. سپس با تأمل بر پاسخ خود و بررسی بازخوردهای آن، در صورت نیاز مسئله را دوباره قاب‌بندی می‌کنند. در این میان، «قاب اولیه»ی مسئله، به مثابۀ نخستین بازنمایی ذهنی طراح از مسئله، تشخیص مهم­ترین جنبه­های مسئله در نخستین رویارویی وی با مسئله است و در مقاله حاضر به مثابۀ عنصری بسیار تأثیرگذار بر ادامۀ مسیر فرایند طراحی و برایند آن معرفی می‌شود.   

فرهاد شریعت راد, حمید ندیمی
PDF
5-24

دانشکدۀ معماری دانشگاه ملی ایران دومین مدرسۀ معماری ایران است که در سال ۱۳۳۹ش هم‌زمان با تأسیس دانشگاه ملی ایران آغاز به کار کرد. پس از دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران، دانشکدۀ معماری دانشگاه ملی ایران اهمیت بسیاری در تاریخ آموزش معماری در ایران دارد. بررسی تاریخ آموزش معماری در این دانشکده مراحل و جنبه‌ها و حوزه‌های گوناگونی دارد و دوره‌های مختلفی را شامل می‌شود. در این مقاله، به مهم‌ترین درس در برنامۀ آموزش معماری‌ــ یعنی طراحی معماری‌ــ  در اوان تأسیس این دانشکده می‌پردازیم. هدف این مقاله عرضۀ روایتی منسجم از آموزش طراحی معماری در دورۀ تکوین دانشکده، بدون تحلیل و تفسیر، است. منابع این تحقیق بر دو دستۀ شفاهی و نوشتاری است. اولین استادان دانشکدۀ معماری در دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران تربیت شده و تحصیل خود را در دانشگاه رم تکمیل کرده بودند. آنان شیوه‌ای از آموزش طراحی معماری اختیار کردند که بیشتر برگرفته از شیوۀ آموزش معماری در دانشکدۀ هنرهای زیبا و مدرسۀ بوزار پاریس بود که آن را با نظام آموزش دانشگاه ملی تنظیم کرده بودند. از سومین سال تأسیس دانشکده، به‌تدریج استادان جدیدی به دانشکده پیوستند و آموزش معماری دانشکده را دگرگون کردند. تا پایان دهۀ ۱۳۴۰ش، برنامۀ جدید استوار شده، دورۀ تکوین دانشکدۀ معماری دانشگاه ملی ایران به پایان رسیده، و شخصیت این دانشکده شکل گرفته بود. روش این مقاله تاریخی است و در آن از فنون تاریخ شفاهی بهره گرفته‌ایم.

مهرداد قیومی بیدهندی, یحیی سپهری
PDF
25-40

یکی از نیازهای اولیۀ بشر مسکن است که نقش اساسی در تأمین حس رضایتمندی او دارد. رشد جمعیت دهه‌های اخیر در ایران و لزوم ایجاد انبوه مسکن سبب کاهش کیفیت و مطلوبیت طراحی‌ها گشته است و تصمیم‌گیرندگان این عرصه، با توجه به اهدافی که دارند، کمتر به دنبال پاسخ‌گویی به مهم‌ترین موضوع، یعنی نیاز استفاده‌کننده، هستند و در بهترین حالت ممکن از موضع یک تأمین‌کنندۀ مسکن و نه یک طراح، تنها به مجموعه نیازهاي اولیۀ یک خانوادۀ معمولی توجه می‌کنند. طراحی مجتمع‌های مسکونی امروزی، به دلیل نبود توجه به نیازهای انسانی، زندگی فردی و اجتماعی ساکنین را با مشکلاتی مواجه کرده است. یکی از همین مشکلات فقدان انعطاف‌پذیری در طراحی فضاها است، بدین معنی که فضا قابلیت سازگاری با تغییر شرایط زندگی ساکنین را ندارد یا به ‌اصطلاح، مسکن امروز یک فرد پاسخ‌گوی نیازهای فردای او نیست. در این تحقیق با هدف ارتقای کیفیت انعطاف‌پذیری در طراحی مجموعه‌های مسکونی، ابتدا با استفاده از اسناد و مطالعات کتابخانه‌ای به بازتعریفی از  معیارهای طراحی مسکن منعطف پرداخته شده است تا چارچوبی نظری برای انعطاف‌پذیری به دست آید. در گام بعدی با در نظر گرفتن معیارهای این چارچوب، نمونه‌هایی از مسکن آپارتمانی در تهران بررسی و تحلیل و وضعیت انعطاف‌پذیری در این نمونه‌ها ارزیابی شده است. درنهایت با استفاده از نظر متخصصین و صاحب‌نظران عرصۀ طراحی مسکن و از طریق پرسش‌نامۀ مقایسۀ زوجی و فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی AHP و با استفاده از نرم‌افزار Expert Choice این پارامترها اولویت‌بندی و مناسب‌ترین راهکارها برای طراحی انعطاف‌پذیر در مسکن آپارتمانی ایران تعیین گردیده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در اولویت‌بندی معیارها، طراحی معماری مهم‌ترین معیار است و بعد از آن  سیستم ساختاری، تجهیزات، مبلمان، و فضاهای خدماتی در جایگاه‌های  بعدی هستند. این نتایج اثرگذارترین مؤلفه‌های انعطاف‌پذیری در طراحی مسکن ایرانی قلنداد می‌شوند.

میترا غفوریان, سپیده آقایی
PDF
41-64

قابلیت پیاده‌روی یک مفهوم برجسته و نوپا در ادبیات محیط انسان­ساخت و سلامت عمومی است، که آن را سنجه­ای برای تعیین درجۀ زیرساخت محله در تشویق شهروندان به پیاده‌روی تعریف می‌کنند. تاکنون مطالعات بسیاری در زمینۀ میزان تحرک فیزیکی شهروندان و قابلیت پیاده‌روی انجام شده است؛ اما در اغلب آن­ها رابطۀ ویژگی­های محیط فیزیکی و میزان پیاده‌روی در مقیاس محله­ای بررسی شده است. در اندکی نیز قابلیت پیاده‌روی محدوده­ای معین از شهر (مقیاس میانی) را ارزیابی ذهنی­ کرده‌اند. با توجه به اهمیت بالای شناخت وضع موجود قابلیت پیاده‌روی در سطح شهر، به منظور توسعۀ شبکۀ دسترسی پیاده­ و در فقدان روش مناسب در این زمینه، پژوهشگران در این پژوهش به دنبال عرضۀ روشی مناسب برای ارزیابی عینی و تجزیه‌وتحلیل کمّی مکان‌دار­ قابلیت پیاده‌روی، با قدرت تفکیک بالا، برای شبکۀ دسترسی در مقیاس میانی هستند. به این منظور، ابتدا پایگاه دادۀ جغرافیایی برای منطقۀ 6 شهر تهران، برای مطالعۀ موردی، گردآوری و تهیه شد. سپس پیشینۀ تحقیق و ادبیات پژوهش مرور و معیارهای مؤثر بر قابلیت پیاده‌روی انتخاب گردید. همچنین برای هر یک از معیارها با استفاده از روش‌های تحلیل شبکه و یا آمار فضایی، لایه­های اطلاعاتی تهیه گردید. سپس با استفاده از فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی، این لایه­ها وزن‌دهی شد. در نهایت لایه­های اطلاعاتی تلفیق و نقشۀ قابلیت پیاده‌روی برای کل منطقۀ 6 شهر تهران تهیه و شاخص قابلیت پیاده‌روی به تفکیک محلات برآورد گردید. بر اساس نتایج به­دست‌آمده، از روش‌های تحلیل مکانی، مانند روش‌های موجود در آمار فضایی و تحلیل شبکه، می­توان به طور مؤثری برای ارزیابی عینی قابلیت پیاده‌روی در مقیاس میانی استفاده کرد.

اسماعیل صالحی, سیده آل محمد, مجید رمضانی مهریان
PDF
65-86

هر آنچه در طبیعت هست، درجه‌ای از زیبایی دارد. زشتی در هیچ‌یک از مخلوقات خداوند دیده نمی‌شود. انسان خلیفۀ خدا بر روی زمین و موجودی طبیعی است. او هم یک آفریننده است. صنع انسان با الهام از طبیعت شکل می‌گیرد. او هم همواره به دنبال زیبایی است.  در این مقاله نخست مفاهیمی‌که به خلق زیبایی منجر شده تعریف و سپس به جستجوی زیبایی در  باغ ایرانی پرداخته و عوامل مسبب زیبایی در باغ ایرانی بررسی شده است. دستیابی به نتیجه تاحدودی از طریق زندگی در باغ و همچنین مطالعۀ منابع حاصل نظر محققین و سفرنامه‌‌ها میسر گردیده است. خلق زیبایی در باغ ایرانی با نگاه دقیق بانی باغ ایرانی به طبیعت و الگوبرداری از آن صورت گرفته است.  باغ‌ساز ایرانی به مفاهیم حیات آشنا بوده و با پیاده کردن آن در اجزای متشکلۀ باغ ایرانی و در منظری محدودْ آن را در معرض دید ناظران قرار داده است. او دریافته که لازمۀ زیبایی، در کلیتی چون طبیعت، حیات است و در حیات است که مفاهیمی چون نظم، تعادل، سادگی، سودمندی، معرفت، تشخص، هویت، ذوق، رمز، فضیلت، و آرامش شکل گرفته و درنهایت منجر به بروز مفهوم زیبایی گردیده است. اجزای سازندۀ باغ ایرانی همچون طبیعت حیات دارند و علاوه بر تقویت خود، موجب تقویت یکدیگر شده و علاوه بر زیبایی خود بر زیبایی اجزای اطراف خود افزوده‌اند و درنتیجه کلیتی زیبا و آرامش‌بخش به نام باغ ایرانی را سبب گشته‌اند.   

سیما رحیمیان, احمد میرزاکوچک خوشنویس
87-110
مجموعۀ تخت جمشید و آثار معماری دورۀ هخامنشی در شوش از مهم‌ترین آثار معماری پیش از اسلام در ایران است. تعدادی از این آثار در کتیبه‌ها با نام مشخصی معرفی شده‌اند. یکی از این نام‌ها «آپادانا» است که برای معرفی کاخ بزرگ شوش از زمان داریوش دوم به بعد در تعدادی از کتیبه‌ها به‌کار رفته است. به‌رغم ناشناخته بودن طرح کاخی در هگمتانه، آن نیز آپادانا نامیده شده است. نمونۀ تخت جمشید اگرچه کتیبه‌ای متضمن نام ندارد، الگوی همانند آن با شوش، پژوهشگران را مجاب کرد که آن را نیز آپادانا بنامند. پژوهشگران علت این نام‌گذاری را به‌طور عمومی وجود تالار ستون‌دار دانسته‌اند، اما به ‌نظر می‌رسد که صرف داشتن تالار ستون‌دار نمی‌تواند دلیل کافی برای این نام‌گذاری باشد. از این ‌روی در پژوهش حاضر با روش تحقیق تاریخی، که مواد آن با مطالعات اسنادی گردآوری شد، این موضوع بررسی شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که آپادانا معرفی الگویی است که طرح آن شاخص یک مربع نُه‌بخشی «برون‌گرا» است. آپادانا گذشتۀ واژۀ آپاتان در پارسی میانه و آبادان در پارسی نو، به ‌معنای فراوان درود فرستادن و سلامت خواستن است که با ماهیت کارکردی آپادانا در جایگاه بارعام، عرضۀ پیش‌کش‌ها و سلامت خواستن نمایندگان سراسر امپراتوری برای شاهنشاه برابر است. پیشینۀ آن به کوشک‌های پاسارگاد و «دشت گوهر» بازمی‌گردد. در دوره‌های بعد نیز الگوی آن پذیرفته شد و تا سده‌های اخیر، با تغییرات اندکی در ساختار و نام، پایدار ماند. به‌یقین کارکرد آن در  معماری هخامنشی تشریفاتی بوده و در مجموعه‌های این دوره بخش «بیرونی» شاهنشاهان به‌شمار می‌رفته است.
اسدالله جودکی عزیزی, سیدرسول موسوی حاجی
PDF
111-126
در جنگ تحميلى عل ىرغم محدودي تهاى فراوان، بخصوص در ترابرى و امكانات، پشتيبانى درمانى موفقى شكل گرفت و درنهايت يكى از پيچيده ترين و ناشناخته ترين جنبه هاى مديريت و برنامه ريزى، يعنى بيمارستان صحرايى » مديريت امداد به مجروحان، در طراحى و ساخت تجلى يافت، بيمارستانى در تيررس دشمن، با داشتن امكان « ضد انفجار عمل هاى جراحى حساس در آن. با توجه به سوابق درخشان پشتيبانى درمانى در ايران از يك سو و انقطاع از اندوختة تاريخى به دليل پی ريزى بسترهاى وابستگى در مهندسى و طب نظامى در دوران پيش از انقلاب اسلامى از سوى ديگر، اين موفقيت اهميت ويژه اى مى يابد. پشتيبانى از مجروحين نبرد در آن زمان حداقل نيازمند همكارى دو تخصص مهم طب نظامى و مهندسى نظامى با يكديگر در فضاى اجتماعى دفاع در ايران بود. اين همكارى به خوبى و در بيمارستان هاى صحرايى با عرضة بهترين خدمات ممكن صورت گرفت. روش تحقيق در اين پژوهش در درجة اول مبتنى بر مشاركت مستقيم و كار ميدانى گستردة نويسندة مسئول در ساخت بيمارستان صحرايى در زمان جنگ تحميلى است. پس از آن نيز به بررسى و مطالعة كتابخانه اى در زمينة موضوع و مراجعه به اسناد دست اول پرداخته شده است.
در اين مقاله ابتدا پيشينة امر پشتيبانى درمانى و بسترهاى وابستگى در مهندسى و طب نظامى در دوران پيش از انقلاب اسلامى، و سپس سطوح پشتيبانى درمانى و سير اقدامات مهندسى نظامى متناسب با آن، از آغاز تا فرجام جنگ تحميلى بررسى شده است. بر اساس يافته ها پاسخگويى به مسئلة « مجروحيت » در فضاى اجتماعى دفاع سبب شد كه خلاقيتى بى نظير در طب و مهندسى نظامى، يعنى طراحى و ساخت بیمارستان صحرايى ضد انفجار در خطوط اول جبهه شكل گيرد كه در جنگ هاى مدرن دنيا سابقه نداشت. روند بهبود مستمر در همة مراحل پشتيبانى درمانى، بخصوص در رشد مهندسى نظامى مرتبط با طب نظامى، قابل مشاهده است. تجارب متعدد اوليه در زمينة پشتيبانى درمانى، از برپايى چادر گرفته تا نصب كانكس صحرايى ، مقدمات بيمارستان صحرايى ضد انفجار» لازم را براى ارتقاى پشتيبانى درمانى و طراحى و ساخت كه نيازى حياتى در جنگ تحميلى بود، فراهم كردند.
احمد اصغریان جدی, مهناز قبادی
PDF
127-150