دوره 26, شماره 1

بهار 1395

فهرست مطالب

مقالات

تبیین مفاهیم تخصصی مورد استفاده در حوزۀ طراحی محیط شرط لازم برای ورود آگاهانه و اندیشمندانه به مباحث و ساخت نظریه­ در خصوص موضوعاتی است که در این حوزه مطالعه می‌شوند. با پذیرش این گزاره که «نظر مقدمۀ عمل است»، طبیعی است که استفاده­ از مفاهیمی که به‌درستی تبیین نشده­ باشند، علاوه بر ایجاد بدفهمی در «عرصۀ نظر»، در «عرصۀ عمل» نیز آثار خود را نشان دهد. از این رو تبیین صحیح مفاهیم تخصصی فراتر از جدال بر سر الفاظ است و برای تعمیق فهمِ دست‌اندرکاران این حوزه و درنهایت اصلاح محیط ضرورت دارد. یکی از اصطلاحات پرکاربرد در حوزۀ طراحی محیط اصطلاح «همسایگی» است. در این مقاله تلاش شده است، با تبیین دو معنی اصلی مرادشده از اصطلاح فارسی «همسایگی» در میان اهل حرفه، یعنی مفاهیم «واحد همسایگی» و «همسایه بودن»، شناسایی وجوه تشابه و تفاوت این دو مفهوم از یکدیگر، زمینه­ای برای تدوین چارچوبی مفهومی برای مطالعۀ تعاملات همسایگان فراهم شود. یافته‌های این مقاله نشان می­دهد که هرچند هر دو مفهوم ابعاد مختلف «کالبدی»، «اجتماعی» و «تجربی‌ـ ادراکی» دارند، با وجود این، در تعاریف مربوط به «واحد همسایگی» تأکید بر بعد کالبدی در چند مقیاس محدود و مشخص است، اما مفهوم «همسایه بودن» کیفیتی است که به مناسبات اجتماعی ساکنان هم‌جوار در سطوح و مقیاس­های مختلف وابسته است.

رضا سرعلی, شهرام پوردیهیمی
PDF
5-24

در دنياي کنوني، با توجه به تغيير در پاسخ‌گویی به نيازهاي جوامع بشري، توجه بيشتري به تأثیر حياتي فضاهاي اطراف، خصوصاً فضاهاي درماني، معطوف گشته است. در یک فضای درمانی، هنگام مبارزۀ بیمار با بيماري، محدود شدن اجباري او، احساس بي‌پناهي، نگراني در مورد مخارج پزشکي، و درنتيجه تشخيص بيماري و عمل جراحي دست به دست هم داده و او را تحت فشار روانی شدید می‌گذلرد. بنا بر این لازم است در سامان‌دهی محیط­های درمانی مقولاتی، چون ايجاد رابطه فرهنگي، تخفيف ترس، ايجاد صميميت، و شادي‌بخش بودن محيط­هاي درماني، به اهداف اصلی تبديل شود. از این رو امروزه در معماري مراكز درماني باید از عملكردگرايي صرف به ايجاد محيط­های شفابخش تغيير جهت داد. با بهره­گیری از روش توصیفی و بر اساس تحلیل منطقی در حوزه­های مرتبط با دانش روان­شناسی محیطی مبتنی بر روش تجربی و همچنین مطالعه از نوع تحلیلی و محتوایی، این مطلب آشکار گردید که از مهم‌ترين اركان ايجاد محیط­های شفابخش توجه به عوامل مختلف در طراحي فضاهای داخلي آن­ها است، به گونه­اي که، از طریق طراحی فضاهای داخلی، ارتباط بهتری با فضای خارج و کادر درمانی داشته باشند. امکان بهره­مندي از محیط طبیعی و آثار هنری در داخل فضاي درماني، همچنین چیدمان و آرایش مبلمان به تلطيف محيط و درنهایت کاهش میزان روان‌نژندی بیماران مي­انجامد. در این مقاله با بیان مدلی مفهومی و الگویی جامع در شفابخشي محيط­هاي درماني نشان داده می‌شود که، به کمک بهره­گيري از قابليت­هاي محيط کالبدي، از طریق طراحی می‌توان فشارهاي وارده بر بيمار را تخفيف داد و در کاهش مهم‌ترين هدف محيط­هاي شفابخش، یعنی استرس و اضطراب، دست يافت. 

قاسم مطلبی, لادن وجدان‌زاده
PDF
25-48

توسعۀ پایدار یکی از مهم‌ترین مباحث در طراحی و مدیریت شهری در عصر کنونی است. در همین خصوص چگونگی و روش‌های مدیریت انرژی در ساختمان‌های عمومی و خدماتی یکی از شاخص­ترین مباحثی است که توجه محققین و قانون‌گذاران را به‌شدت به خود جلب کرده ­است. کشورهای مختلف بهره‌برداری از انرژی خورشیدی به جای سوخت‌های فسیلی در ابعاد و سطوح مختلف را یکی از راهکاری مناسب و پربازده دانسته و به طور ویژه به آن توجه کرده‌اند. علی‌رغم توجیهات مختلف، اعم از زیست‌محیطی و اجرایی، جانشینی و استفاده از این انرژی سرشار و بی‌انتهای خورشیدی هنوز با موانعی جدی روبه‌رو است که نداشتن صرفۀ اقتصادی در رأس آن است. در این مقاله با ذکر و تحلیل اقتصادی‌ـ تجربه­ایِ عملی، در زمینۀ اجرای سیستم­های فتوولتاییک در مدارس شهر کاشان، این موضوع بررسی و پیشنهاداتی عملی بر پایۀ تحلیل انجام‌شده عرضه شده ­است.  نتایج نشان می­دهد که دورۀ بازگشت سرمایه برای یک سیستم ۵ کیلوواتی، با در نظر گرفتن قیمت واقعی برق،  بین ۱۰ تا ۱۲ سال است. در حالی که دورۀ بازگشت سرمایه، با در نظر گرفتن تعرفۀ یارانه­ای­­ برق، بین ۴۶ تا ۵۰ سال متغیر است. با در نظر گرفتن قیمت واقعی برق­، بازده سرمایه­گذاری نیز ۶/۲ تا ۲/۳ است. این در حالی است که، با در نظر گرفتن تعرفۀ برق یارانه­ای، درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری، حتی هزینه‌های دورۀ بهره‌برداری، را پوشش نمی‌دهد درنتیجه جریان خالص نقدی و ارزش خالص فعلی هر دو منفی هستند. به طور کلی نتایج نشان داده است که به‌کارگیری سیستم­های فتوولیتاییک در شرایط فعلی با تعرفه‌های یارانه‌ای برق به‌صرفه نیست، در حالی که، با توحه به قیمت واقعی انرژی، از نظر اقتصادی به صرفه هست. بنا بر این با تداوم قوانین و سیاست‌های جاری، عملکرد اقتصادی سیستم‌های فتوولتاییک مانع به‌کارگیری این سیستم در بخش خصوصی و مدارس خواهد بود. همچنین بررسی نشان می‌دهد که تخصیص مساحت بیشتری از بام، بالأخص به مقداری حداقل دوبرابر و یا بیش از سطح مورد نیاز برای تأمین انرژی مصرفی خود بنا، افزایش توجیه­پذیری را به‌همراه خواهد داشت. به همین دلیل، می‌توان دریافت که در درجۀ اول کاربری‌های تجاری، که عموماً دارای سطوح گستردۀ بام و قیمت برق مصرفی قابل توجهی هستند، سپس ساختمان‌های اداری کوتاه‌مرتبه،  و بعد ساختمان‌های مسکونی کوتاه‌مرتبه، در مقایسه با ساختمان‌های آموزشی و فرهنگی، پتانسیل بیشتری برای بهره‌گیری از این نوع سلول‌های خورشیدی دارند. 

محمدرضا حافظی
PDF
49-64

اصطلاح باغشهر در مجامع آکادمیکِ بین‌المللی یادآورد نظریۀ شهرسازی ابنزرهاوارد انگلیسی در پاسخ به معضلات شهرهای بعد از انقلاب صنعت  در 1903 است. لوییس مامفورد آنرا یک پدیدۀ کاملاً مدرن آغاز قرن بیستم می‌داند، که غالباً  «از سوی کسانی مقبول واقع شد که به درستی نظریۀ هاوارد را درک نکرده بودند». همین مقبولیت موج ساختن شهرک‌های حومه‌ای سرسبز و یا با کمربند سبز را در اروپا و امریکا برانگیخت، شهرک‌های حومه‌ای که همه نشانۀ برداشت ناقص یا سوء برداشت از نظریۀ هاوارد بودند.

گویا ازچندین دهه پیش دامنه این سوء برداشتو تقلیل باغشهر هاوارد به شهر یا شهرک‌های سبز به جامعۀ حرفه‎ای ایران در حوزۀ شهرسازی کشیده شده و در مطالعات باغ ایرانی هم ظهور کرده ‌است، به طوری که امروزه نام پدیده‌ای مدرن و غربی، در تناقضی آشکار، بالسویه از سویی برای نوشهرها (شهرک‌های حومه‌ای سبز) و از سوی دیگر، برای شهرهای تاریخی ایران، در وضعیت صرفاً سرسبزی یا داشتن باغ های متعدد، به‌کار می‌رود.

پژوهش در باغ‌سازی ایرانی و اسلامی، حدود یک سده است پاگرفته و آغازگران آن محققان خارجی بوده‌اند و درچند دهۀ اخیر پژوهشگران ایرانی به‎آن روی آورده‌اند. نکتۀ مبهم و شبهه‌برانگیز در غالب این پژوهش‌ها کاربرد اصطلاح باغشهراست ‌که، به طور ضمنی یا آشکار، پژوهشگران آن را اصطلاحی فارسی و پدیده‌ای ایرانی دانسته‌ و حتی برخی باغشهر ایرانی را متقدم بر باغشهر هاوارد برشمرده‌اند. حال پرسش این است که چگونه یک پدیدۀ تاریخی الگوی پدیده‌ای مدرن می‌تواند باشد؟ مگر اینکه مغالطه‌ای صورت گرفته باشد.

اکنون زمانی مطالعات عمیق و دقیق باغ ایرانی است و به این منظور، فهم چیستی باغشهر و روشن شدن علت این مغالطه، یک الزام پژوهشی است که تا کنون محققان به دقت به آن نپرداخته‌اند، مطرح است. در مقاله حاضر با جستجویی در ریشۀ تاریخی این اصطلاح در زبان و ادبیات فارسی و مرور منابعی که از باغشهر ایرانی سخن گفته‌اند و نیز متونی که پیشینه یا مرجع مطالعات باغ ایرانی بوده‌اند، به ابهامات و تناقضات در مفهوم و صورتی به نامباغشهرپرداخته می‌شود و در کنار توضیحاتی کلی در ماهیت باغشهر هاوارد، زمینۀ مقایسۀباغشهر او و آنچه را در ایران باغشهر نامیده‌اند فراهم می‌شود تا بتوان مغالطۀ صورت‌گرفته در این زمینه را روشن کرد. 

امید است که این کوشش، موجب برانگیختن وسواس و دقت علمی و روحیۀ تشکیک در دانشجویان و پژوهشگران ایرانی گردد که دست به تحقیقات در حوزۀ تاریخ معماری، شهر، و باغ ایرانی می‌زنند و نیز نظر اهل حرفه در حوزۀ شهرسازی یا معماری منظر را به این مهم جلب کند. 

لادن اعتضادی
PDF
65-86

امروزه علی‌رغم پیشرفت علوم پزشکی و بهداشت عمومی، شیوع بالای بیماری­های­ غیر واگیر سلامت شهروندان را تهدید می­کند و کم‌تحرکی و نداشتن فعالیت بدنی کافی یکی از علل اصلی آن است. نامناسب بودن محیط شهری برای حضور پیاده و تحرک روزانۀ شهروندان شهرها را به محیط­های مشوق شیوۀ زندگی کم­تحرک تبدیل کرده است. با وجود عنایت­های روزافزون به موضوع سلامت، بخش اعظم پژوهش­های بومی در حوزۀ علوم پزشکی صورت گرفته و مطالعات در حوزۀ طراحی شهری نیز اندک هستند. از این‌ رو هدف این پژوهش بررسی رابطۀ کیفیت طراحی شهری محیط ادراک‌شدۀ محله با انواع فعالیت بدنی افراد به مثابۀ یکی از رفتارهای مرتبط با سلامت جسمانی است. روش پژوهش «کمّی» از نوع «همبستگی میان متغیرها» است و در طرح پژوهش از آزمون معنادار بودن تفاوت میان دو گروه مستقل استفاده شده است. بر این اساس، دو محله با فرم شهری متفاوت در محدودۀ منطقۀ دو شهر تهران در محدوده­های «سعادت‌آباد» و «شهرک قدس» انتخاب گردید. برای گردآوری داده­ها از پرسش‌نامۀ بین­المللی فعالیت بدنی و پرسش­نامۀ­ بومی­‌شدۀ «سنجش پیاده­رهواری محیط محله» استفاده شده که از طریق نمونه­گیری طبقه­ای با 123 نفر از ساکنان بزرگسال (18-65 سال) دو محله به صورت مصاحبۀ رو در رو تکمیل گردیده است. یافته­های پژوهش نشان می­دهد که فرم شهری محیط مسکونی می­تواند بر رفتار فعالیت بدنی ساکنان تأثیرگذار باشد، این موضوع از طریق رابطۀ مثبت مؤلفه­های سازندۀ کیفیت طراحی شهری محیط ادراک‌شدۀ محله قابل توضیح است. ساکنان محله مشوق فعالیت بدنی (سعادت‌آباد) فعالیت بدنی بیشتری نسبت به ساکنان محلۀ مشوق کم‌تحرکی (شهرک قدس) دارند. همچنین فعالیت بدنی ساکنان محلۀ اول با کیفیت­های طراحی شهری متعددی از سه مؤلفۀ عملکردی، زیباشناختی، و زیست‌محیطی مرتبط است، در حالی که در محلۀ دوم فعالیت بدنی ساکنان کیفیت­های طراحی شهری اندکی برای تشویق افراد به فعالیت بدنی و تحرک در محیط محله دیده می‌شود. نتایج پژوهش حاضر مؤید اهمیت فرم شهری محیط محله و به‌تبع آن رشتۀ طراحی شهری در ارتقای سلامت جسمانی ساکنان و پیشگیری از بیماری‌های ناشی از کم‌تحرکی افراد است.

پانته آ حکیمیان
PDF
87-108

محاسبات و ترسیم و ایجاد الگوهای نقوش هندسی در گذشته از سوی استادکاران انجام می­شده و از نسلی به نسلی سینه به سینه منتقل و گاهی مفقود و یا  به دست فراموشی سپرده شده است. به­ طوری­که بعضاً طراحی گره‌های جدید و یا مرمت گره‌های آسیب‌دیدۀ تاریخی برای اکثر دست‌اندرکاران کنونی ساخت و مرمت گره چه در کاشی‌کاری و چه نجاری و صنایع دیگر کاری دشوار است.

برای رفع این مشکل نگارندگان با مطالعۀ نقوش هندسی و تدقیق در روابط ریاضی و مثلثاتی خطوط بین آن‌ها روش‏های جدید پارامتریک را ابداع و پیشنهاد می‌کنند که با تغییر پارامتر­ها می‌توان خروجی­های مختلفی از یک فرمول را دید. به‌نوعی می‌توان گفت که با استفاده از طراحی پارامتریک می‌توان از رایانه انتظار نوآوری داشت و به نقوشی دست یافت که در ذهن ما قبل از این نبوده است.

به منظور حصول اطمینان از جواب­دهی این روش­های نوینْ گره کند طبل قناس مطالعه و طراحی شد. با روش­های پارامتریک جدید در این مقالهْ رسم نقوش هندسی اعم از سنتی و جدید و همچنین مرمت نقوش هندسی سنتی آسیب‌دیده در ابنیه تاریخی امکان پذیر است.

در این مقاله سؤال اصلی این است که چگونه می‌توان به راهکار­های دیگری غیر از ترسیم گره به روش‌های معمول سنتی دست یافت که امکان رسم گره‌های جدید و متنوع را فراهم کند. هدف از این پژوهش یافتن راه­های تازه برای رسم و مرمت گره‌ها است. مطالعۀ این پژوهش تحلیلی‌ـ قیاسی و روش آن یافته‌اندوزی، جستجو در روابط ریاضی و هندسی و مثلثاتی خطوط گره، به دست آوردن الگوریتم مناسب برای برنامه‌نویسی و رسم گره، و درنهایت مقایسۀ روش­ها بوده است. نتایج این تحقیق حاکی از موفقیت­آمیز بودن روش­های پیشنهادی برای ترسیم گره کند، طبل قناس و بعضی گره‌های دیگر، بر روی سطوح صاف و منحنی دوبعدی و سه‌بعدی مثل کره و گنبد است. مزایای روش­های پیشنهادی چنین هستند: سرعت، دقت، و تنوع نقوش در ترسیم گره‌ها.
بيتا حاجبي, احمد امين‌پور, محمدرضا اوليا, رضا ابوئي
PDF
109-124

خصوصیات جغرافیایی، نمونه­های باقی­مانده، و اثری همچون سرو کهن‌سال همگی نشانه­هایی از این موضوع­ هستند که منطقۀ ابرکوه دربردارندۀ باغ‌ها و میراث­دار سنتی کهن در باغ­سازی بوده است. بخش وسیعی از این باغ‌ها مرهون ساخت زمین و برنامه­ریزی برای استفادۀ بهینه از زمین‌های «سنگی» و «قابل کشت» با دو کاربرد متفاوت بوده است. به‌جز باغ‌های مجزا، گونه­ای از باغ‌ها در ابرکوه و حومۀ آن قابل مشاهده است که بر اساس ترکیبی از باغ‌ها و مزارع و بر مبنای آب یک قنات شکل گرفته­اند. یکی از این نمونه­ها باغ عزت­آباد یا امیدسالار است که در اثر خشک شدن آب قنات و نبود رسیدگی در معرض تخریب است. با وجود آسیب­های جدی، شناخت باغ و مجموعۀ پیرامونش می­تواند درک ما را از باغ­سازی در ابرکوه غنا بخشد. این باغ در بیرون از حصار قدیمی شهر در منطقه­ای به همین نام واقع شده است. مالک اولیۀ باغ شخصی به نام سالار نظام است و بعد از او فرزندش امیدسالار صاحب باغی می­شود که اکنون به نام او در اذهان عمومی باقی مانده است. در مقالۀ پیش روی درر شناخت طرح و خصوصیات اصلی سعی شده است. در پی این هدف، مطالعۀ سوابق مرتبط در متون تاریخی، بررسی اسناد و مدارک، تحقیقات میدانی و بهره­گیری از اطلاعات مطلعین محلی در مرکز توجه بوده است. این باغ حدود 27000 متر مربع مساحت دارد و در میان باغ‌ها و مزارع و در جوار قلعه­ای سکونتی جای گرفته است و با خیابانی کوتاه به راه اصلی ابرکوه به یزد متصل می­شود. باغ دربردارندۀ کوشکی در مقابل ورودی اصلی و به فاصلۀ نزدیک­تری به دیوار انتهایی باغ، صحن اصلی با خیابان­بندی و کرت­ها، برج­های دو طبقه در چهار گوشۀ حصار، و دو ورودی اصلی و فرعی است. در روزگار رونق باغ و کوشک، این کوشک فضایی تشریفاتی بوده و در عین حال طبقۀ بالای کوشک و محدودۀ پشت آن فضایی خصوصی­تر را شکل می­داده­اند.

حمیدرضا جیحانی, لیلا اکرمی
PDF
125-148