دوره 24, شماره 2

تابستان 1393

فهرست مطالب

مقالات

در مقالة حاضر پرده از بُعدى پنهان در معمارى اسلامى ايران برداشته
مى شود، كه به نظر مى رسد اصحاب معمارى در آفرينش آثار خود در
سر داشته اند. تاكنون بررسى نقش علوم رياضى در معمارى ايران
معطوف به هندسه و دست كم نسبت هاى عددى يا ابعاد نمادين برخى
اعداد بوده است. از سويى شمارى از متون كهن به رويكردى تمثيلى
در نسبت اعداد با حروف و اسماء الهى اشاره دارند، كه تاكنون مورد
اهتمام جدى دانشوران تاريخ معمارى نبوده است. از اين رو تلاش
نگارندگان در مقالة حاضر با مطالعة تطبيقى اعداد و حروف از طريق
حساب جُمَل، يافتن كليدهايى براى رمزگشايى دوبارة نقش علوم
اعداد و هندسه در معمارى ايران است. در اين نوشتار ابعاد تمثيلى
اعداد در شكل گيرى معمارى ايران، با ابتناى بر تفسير و تأويل متون
كهن حِكمى واكاوى مى شود. بدين ترتيب پس از بازخوانى اين
متون و تبيين اين رويكرد نزد پيشينيان، ابعاد پيوند اعداد و حروف
در اسامى عناصر معمارى تا لايه هاى پنهان اسماء در نظام پيمون
تبيين و واكاوى خواهد شد. اين بررسى نشان خواهد داد كه اصحاب معمارى با اخذ طريقت اهل فتوّت و تصوّف در رويكرد رمزى به رياضيات، در پى
پرده بردارى از رمزهاى عددى مرتبط با كالبد انسان، حروف، و اسماء الهى در صُور
هندسى برآمدند. از اين طريق زمينة پيوند اعداد با مفاهيم و اسماء در معمارى
اسلامى ايران فراهم مى گردد؛ و معمارى را همچون متنى قاب لخوانش و زمزمه اى
از ذكر مُدام مى كند.
جعفر طاهرى, هادى نديمى
PDF
مصرف انرژى يكى از مهم ترين شاخص ها در جهان امروزى است.
به اين موضوع مى توان از زواياى متفاوتى نگريست. از طرفى مصرف
بيشتر انرژى به معناى توليد بيشتر و يا صنعتى بودن كشورها بوده و
از طرفى ديگر موجب آلودگى بيشتر محيط زيست خواهد شد .
افزايش گازهاى گلخان هاى، گرم شدن كرة زمين، آب شدن ي خهاى قطبى،
و صدمه ديدن لاية ازن از عوارض آلودگى محيط زيست هستند. همچنين
افزايش هزين ههاى انرژى ، بار مالى بيشترى را بر كشورها تحميل م ىكند.
يكى از مصر فكنندگان عمدة انرژى ساختما نها هستند. در اين پژوهش
نقش رنگ در كاهش مصرف انرژى مطالعه م ىشود و با آزمايشات
انجا مشده محقق م ىگردد كه تغيير رنگ بام (سقف) حدود 17 ٪ به خنك
شدن داخل ساختما نها و درنتيجه كاهش مصرف انرژى منجر م ىگردد.
براى كاهش مصرف انرژى در ساختمان ها روش هاى متفاوتى
را مى توان به كار گرفت، از تغيير زاوية جهت گيرى ساختمان ها
تا عايق كارى و يا تغيير مصالح، لكن فعاليت تغيير رنگ در مورد
ساختمان هاى موجود به سادگى قابل حصول و با هزينه اى بسيار كم و
در برخى موارد بدون هزينة اضافى قابل دستيابى است.
فرشاد رزمگاه
PDF
سازمان بهداشت جهانى در سال 1981 توا نبخشى را اولين پاسخ به
ناتوانى و معلوليت تعريف كرده است؛ كه به سه مرحلة توا نبخشى
پزشكى، توا نبخشى حرف هاى و توا نبخشى اجتماعى قاب لتقسيم
است. يكى از مسائلى كه در توا نبخشى اجتماعى بررسى م ىشود،
مناس بسازى معابر و اماكن شخصى و اجتماعى و ابزار فرد معلول براى
كم كردن مشكلات روزمرة اوست، كه م ىتواند در خودكفايى و بهبود
روانى معلول و در بازگرداندن او به زندگى نقشى مهم داشته باشد.
به منظور دستيابى به را هح لهاى مناس بسازى، ابتدا براى آشنايى با
نيازهاى فرد معلول با ابعاد و استانداردهاى صندلى چرخدار به عنوان
عنصر اصلى مورد استفاده معلول آشنا م ىشويم. سپس به شناخت
مشكلات محيط شهرى در ارتباط با فرد معلول از جمله مسائل معابر
شهرى، تجهيزات شهرى و... م ىپردازيم.
شبكة معابر در هر شهر، عامل ارتباطى فضاهاى شهرى است كه با
مناس بسازى آن براى فرد معلول، بسيارى از مشكلات اين قشر از
جامعه حل م ىشود. براى دستيابى به روش مناس بسازى معابر، در ابتدامشكلات شبكة معابر پياده و شبكة ارتباطى پياده و سواره در منطقة مورد بررسى
براى افراد معلول شناسايى م ىشوند. مشكلات ب هتفكيك در مورد معابر درجة يك و
دو و سه و در دو بخش مسائل مربوط به خصوصيات فيزيكى و موانع بررسى م ىشوند
و سپس راهكارهاى بهسازى و نوسازى به صورت جداگانه و به عنوان ضوابط و
توصي هها بيان م ىگردد. در مبحث خصوصيات فيزيكى سطح، عرض، جنس، و شيب
طولى و عرضى و در بخش موانع فيزيكى، موانع موقت و موانع دائم بررسى م ىشوند.
در زمينة تجهيزات شهرى نيز مسائل مهم ترين تجهيزات مورد استفاده شامل
ايستگاه اتوبوس، تلفن عمومى، سطل زباله و صندوق پست، آب خورى و درنهايت
علائم شهرى و نورپردازى شناسايى و درنهايت ضوابط و توصيه هاى طراحى
مناسب اين تجهيزات بيان مى گردد. در طراحى و مناسب سازى تجهيزات به اصول
برابرى در استفاده، انعطاف پذيرى و استفادة ساده، كه از اصول طراحى همه شمول
است، توجه شده است. ضوابط و توصيه هاى مناسب سازى معابر و تجهيزات شهرى
براى سه گروه عمدة افراد معلول، شامل معلولين جسمى  حركتى، معلولين نابيناى
حسى  حركتى، و معلولين ناشنواى حسى  حركتى بيان مى شود.
به همين ترتيب در خصوص فضاهاى دسترسى به ساختمان (شامل مسير
دسترسى، پله و رامپ و بازشوها) و پارك ها نيز مشكلات شناسايى و راه حل هاى
مناسب بيان مى گردد.
سيد ه فائزه اعتماد شيخ الاسلامى, صدفناز دلجوان
PDF
امروزه نقش فضاهاى شهرى به ارتباط دهندة بين مقصدها تقليل
يافته و مردم به دنبال كوتاه ترين راه براى رسيدن به مقصد هستند و
ديگر انگيزه اى براى مكث در فضاى شهرى نمى يابند. چرا كه محيط
قابليت تأمين رفتارهاى متنوع را ندارد و پاسخ گوى نيازهاى گروهى
اندك است. اين در حالى است كه مردم به حضور در فضاى شهرى و
فضاى شهرى به حضور مردم نياز دارد و ادامة اين روند، سلامت شهر
و شهروندان را به شدت تحت تأثير قرار مى دهد.
اگر طراحى شهرى بتواند محيطى را فراهم آورد كه حضور مردم را
در فضا افزايش دهد، ب هتدريج زندگى به فضاى شهرى بازم ىگردد. بر
اين اساس، هدف در اين مطالعه، بررسى رابطة رفتار با فضاى شهرى،
چگونگى افزايش حضور مردم در فضا و رابطة نيازهاى انسانى و فضاى
شهرى و بيان چارچوبى مفهومى براى بازگرداندن زندگى به فضاهاى
شهرى است. در اين بررسى، دو مدل نيازهاى مازلو و ماكس نيف
معرفى و مدل ماكس نيف پاية مطالعات اين پژوهش گرديده است.
به طور كلى، در اين پژوهش به تحليل انتقادى ادبيات موضوعى اين مبحث و از اين طريق به بررسى رابطة رفتار، نيازها، و فضاى شهرى پرداخته م ىشود.
به طور كلى، يافت ههاى اين مطالعه بر اين امر دلالت دارد كه اگر طراحى شهرى بتواند
محيطى را فراهم آورد كه از وقوع رفتارهاى متنوعى پشتيبانى كند و نيازهاى متنو عترى
را پاسخ دهد، مردم بيشترى دليلى براى مكث در فضا م ىيابند و ب هتدريج زندگى به
امكان انتخاب رفتارهاى » فضاهاى شهرى بازم ىگردد. در اين نوشتار، اين مفهوم با عنوان
در فضاى شهرى معرفى و چارچوبى مفهومى به منظور نيل به اين مقصود « چندگانه
عرضه م ىگردد. دستيابى به اين هدف، وابسته به حضور دو نوع كيفيت در فضا است. نوع
اول كيفي تهايى هستند كه امكان حضور در فضاى شهرى را فراهم م ىكنند و شامل
دسترسى، پياد هرهوارى، ايمنى و امنيت، آسايش اقليمى، امكان مكث طولانى، هم هشمول
بودن، و انعطا فپذيرى م ىشوند. اين كيفي تها پي شنياز وقوع هرگونه رفتارى ب هشمار
م ىروند و بدون آ نها هدف وقوع رفتارهاى چندگانه در ابتداى مسير با شكست مواجه
م ىگردد. كيفي تهاى نوع دوم، كيفي تهايى هستند كه تمايل به حضور در فضاى شهرى
را افزايش م ىدهند و كيفي تهاى اختلاط كاربرى و فعاليت، خوانايى كالبد و فرص تها،
كيفيت عرصة همگانى، حس زمان، غناى حسى، پاكيزگى محيطى، شخصيت بصرى،
مقياس انسانى، و وجود دليل مكث را دربر م ىگيرند. تأمين همة اين كيفي تها در كنار هم،
بسترى مناسب براى وقوع رفتارهاى چندگانه فراهم م ىآورد و درنهايت منجر به حضور
بيشتر مردم در فضاهاى شهرى و افزايش تعامل مردم با يكديگر و با محيط خواهد شد.
ليلا غفارى
PDF
اسكان غيررسمى از جمله چالش هاى اساسى مديريت شهرى در
سطح جهان، به ويژه در جوامع در حال توسعه است. خصوصيات و
علل تكوين و گسترش اين پديده از يك كشور به كشور ديگر و
حتى در درون يك كشور از يك مكان جغرافيايى به مكان ديگر
متفاوت است. رويكردهاى مواجهه با اين پديده از ناديده گرفتن تا
ريشه كن كردن و نهايتاً ارتقا و توانمندسازى متفاوت است. تقريباً از
دهة 1320 ش كشور و مديريت شهرى در ايران، با اين پديده به
شكل جديد مواجه بوده و به فراخور درك مسئولين شهرى از آن،
نوع برخورد از تخريب تا بهسازى و توانمندسازى ساكنان متفاوت
بوده است. تصويب سند ملى توانمندسازى و سامان دهى اسكان
غيررسمى در اوايل دهة 1380 نقطة عطفى در رويكرد سازنده
نسبت به اين مسئله بوده و پس از آن اقدامات بهسازى، سامان دهى
كالبدى به روند رو به رشدى رسيده و دستاوردهاى مثبتى داشته
است؛ ليكن رويكردهاى حاضر در برخورد با اسكان غيررسمى در
زمينه هاى مختلف اجتماعى و اقتصادى كاستى هايى دارد. چارچوب معيشت پايدار، با نگاه همه جانبه به چگونگى بقا و معيشت ساكنان سكونتگاه هاى
فقرزده، رويكردى مناسب براى پوشش اين كاستى ها، به منظور توانمندسازى و
ارتقاى اجتماعى و اقتصادى خانوارها، است. روش اين تحقيق توصيفى  تحليلى
و براى گردآورى اطلاعات مورد نياز از روش كتابخانه اى و ميدانى بهره گرفته
شده است. در روش ميدانى علاوه بر تكميل پرسش نامه (با استفاده از نمونه گيرى
سيستماتيك يا منظم)، به منظور عمق بخشى به اطلاعات به دست آمده با 20 نفر از
سرپرست خانوارها براى ترسيم حقايقى از داستان هاى زندگى آن ها مصاحبة عميق
صورت گرفته است.
در مقالة حاضر، بر اساس چارچوب معيشت پايدار، داراي ىهاى ساكنان محله
اسلا مآباد (نمونة مورد بررسى) سنجش شد كه نتايج حاصله بيانگر آن بود كه ميزان
دارايى و سرماية ساكنان اين محله در زمين ههاى مختلف انسانى، مالى، فيزيكى،
طبيعى، اجتماعى، و سياسى برابر نيست و به دليل آسي بپذيرى در زمين ههاى
مختلف (قانونى، فرايندى، ضعف مديريت شهرى، آگاهى و اطلاع كم ساكنين) از
ميزان اين داراي ىها نيزكاسته شده است. نگارندگان در اين نوشتار با نگاه چندجانبه
به زندگى ساكنين اين محله به اين نتيجه رسيدند كه براى خروج ساكنين از چرخة
فقر و توانمندسازى آ نها، تنها نم ىتوان با توجه به يك بعد از زندگى موفق بود و
بايد به دارايى و آسي بپذيرى آ نها از زواياى مختلف انسانى، مالى، فيزيكى، وتوجه شود و در پايان براى كاهش زمين ههاى آسي بپذيرى و افزايش سرماي هها و داراي ىهاى
ساكنان اين محله، به منظور توانمندسازى ايشان، پيشنهاداتى در ابعاد مختلف بيان شده است.
مظفر صرافى, مصطفى شمسايى
PDF
چكيده
يكى از مهم ترين وجوه شهر مقاوم پس از سوانح، چگونگى برنامه ريزى
و طراحى واحدهاى تجارى و همچنين تداوم كسب وكارهاى كوچك
است. در پى زلزلة سال 1382 بم و تخريب گستردة آن، بازار و
واحدهاى تجارى حايز اهميت شهر كه در عرضة خدمات ناحيه اى
و شهرى نقش بسزاى داشتند نيز به شدت آسيب ديد و فعاليت هاى
تجارى با وقفه مواجه گرديد. از آنجا كه بازتوانى كسب وكارهاى
آسيب ديده و طراحى واحدهاى تجارى، اولين تجربة ايران در زمينة
بازسازى و پس از سوانح است، اين مقوله كمتر از منظر تداوم
كسب وكار بررسى شده است. از اين رو با توجه به اهميت موضوع،
در مقاله حاضر به بررسى اقدامات صورت گرفته و همچنين ارزيابى
آن ها پس از زلزلة بم با در نظر گرفتن طراحى شهرى مقاوم در برابر
سانحه پرداخته مى شود.
براى دستيابى به چارچوبى مناسب، در ابتدا مقولات مرتبط با تداوم
كسب وكار پس از سوانح، مؤلفه هاى كالبدى مراكز تجارى و همچنين
تجربه هاى جهانى مرتبط مطالعه مى شوند. در ادامه با مدنظر گرفتنمؤلفه هاى مطالعه شده، بازتوانى كسب وكارهاى كوچك پس از زلزلة بم بررسى
و داده هاى جمع آورى شده پردازش و طبقه بندى مى شود. استنباط ما از مطالعات
ميدانى بيانگر اين مهم است كه بازتوانى واحدهاى تجارى زمانى منجر به نتيجة
مطلوب م ىگردد كه برنامة تداوم كسب وكار به منزلة ابعاد رويه اى بازسازى مدنظر
باشد. بنا بر اين ملحوظ داشتن برنامة تداوم كسب وكار در سياست گذارى هاى
بازسازى سبب تسريع بازتوانى و كاهش آسيب پذيرى واحدهاى تجارى مى شود.
عليرضا فلاحى, سولماز ارژنگى
PDF
در گذشته، در پژوهش هاى معمارى، معمولاً به دنبال پاسخ گويى به
دو پرسش چرايى و چگونگى ساخت بوده اند. در اين ميان مطالعات
ميدانى مختلفى در حوزة فنون ساخت به رشتة تحرير در آمده و
حكمت ساخت، كه ارزش ها و انديشه هاى وراى آن را مبرهن مى كند،
تا حدى مغفول مانده است. شناخت و حفظ اين ارزش ها جان ماية
و پژوهش در اين حيطه ضرورى است. دفاع « سنت معمارى ايرانى »
از شهر و عناصر مرتبط با آن، كه در دوره هاى تاريخى، با انديشه و
جهان بينى هاى مختلفى شكل گرفته، يكى از ارزش هاى مستتر در
بافت هاى تاريخى است.
دفاع شامل دو وجه عامل و غيرعامل مى شود كه نوع اول به
سلاح هاى جنگى وابستگى دارد و نوع دوم تمهيداتى است كه موجب
كاهش و يا جلوگيرى از آسيب مى گردد. محدودة اين پژوهش بررسى
دفاع غيرعامل و عناصر وابسته به آن در شهر عقدا است. اين شهر از
توابع استان يزد و شهرستان اردكان است و بسيارى از عناصر دفاع
غيرعامل مانند انواع قلعه، رباط، خندق، و... در آن نهفته است.هدف در اين پژوهش تلاش براى معرفى حكمت ساخت مجموعه، با توجه به دفاع
غيرعامل در دوره هاى تاريخى تعيين شده است و به اين منظورپرسش هايى مانند
چگونگى تأثير دفاع بر بافت مجتمع هاى زيستى و عقدا، چگونگى تغيير سيستم
دفاعى، با تغيير جهان بينى ها و نقش رباط ها در مقاومت اعتقادى و حفاظت از راه ها،
مطرح شده است. داده هاى اين پژوهش، ميدانى و كتابخانه اى گردآورى شده و
با قرارگيرى در چارچوب پژوهش هاى كيفى، با روش هاى توصيفى، تحليلى، و
تفسيرى، سعى در تبيين هدف شده است. طبقه بندى دفاع غيرعامل در دوره هاى
تاريخى مختلف در مجتمع هاى زيستى، تأثير دفاع بر سيماى كالبدى يك بافت
باارزش و طبقه بندى كاربردهاى رباط در ادوار مختلف، برخى دستاوردهاى اين
پژوهش هستند.
سيداحسان ميرهاشمى روته
PDF

مقالۀ حاضر بر آن است پرده از  بُعدي پنهان در معماري اسلامي ایران بردارد، که به نظر مي­رسد اصحاب معماري در آفرينش آثار خود در سر داشته­اند. تاکنون بررسی نقش علوم ریاضی در معماری ایرانی بیشتر معطوف به کاربرد هندسه بوده است؛ و نقش اعداد اگر نادیده گرفته نشده، غالباً ناچیز انگاشته شده است. رویکردهای دیگر پژوهشی نیز مبتنی بر تجزیه­تحلیل این آثار از منظر یافته­های نوین ریاضیات است، که مؤلفان این آثار به گواهی مدارک تاریخی، دربارۀ آنها علم نداشته­اند. این رویکردها نیز به دلیل فقدان آگاهی از آداب قدما در علوم ریاضی، تنها دست­آوردهای ارزشمندی از ظاهر این آثار داشته­اند. در مقابل برخي متون تاريخي به رویکردی تمثیلی به ریاضیات در نسبت اعداد با حروف و اسماء الهي اشاره دارند، که تاکنون مورد اهتمام جدی پژوهشگران معاصر نبوده است. ازاین­رو مقالۀ حاضر با مطالعۀ تطبیقی اعداد و حروف از طریق حساب جُمَل، در پی کلیدهایی برای خوانش دوباره نقش علوم ریاضی در معماری است. در اين نوشتار ابعاد تمثيلي اعداد در شکل­گیری معماري ایرانی، با ابتناي بر تحليل و تأويل فراتاريخي متون حِکمي مورد واکاوي قرار مي­گيرد. بدين­ترتيب پس از بازخواني متون کهن و تبيين اين رويکرد نزد قدما، ابعاد پيوند اعداد و حروف در اسامی عناصر معماری تا لایه­های پنهان اسماء در نظام پیمون مورد تبيين و واکاوي قرار خواهد گرفت. اين بررسي نشان خواهد داد که اصحاب معماري با اخذ طريقت اهل فتوّت در رويکرد رمزی به رياضيات، در پي پرده­برداري از رمزهاي عددي مرتبط با کالبد انسان، حروف و اسماء الهي در صُور هندسي برآمدند. از اين طريق زمينه­ پيوند اعداد، به­عنوان زبان میانجی حروف و اسماء با مفاهيم و اسماء مکنون در معماري فراهم مي­گردد؛ و معماري را هم­چون متني قابل خوانش و زمزمه­اي از ذکر مُدام مي­نمايد.

جعفر طاهری, هادی ندیمی
PDF