دوره 24, شماره 4

زمستان 1393

فهرست مطالب

مقالات

از نگاه پديدارشناسى درك حقيقت بر اساس جدا نبودن
عين و ذهن است و هر نوع بررسى، پژوهش، و يا نقد بايد
با اتكا به ذهن باشد. بر اين اساس در معمارى، نگرش هاى
پديدارشناختى با توجه به تجربة افراد در فضا تعريف
مى شوند. هدف در اين نوشتار بيان روش هاى عملى براى
نقدى پديدارشناسانه است و شامل روش هايى به منظور
درك، مشاهده، و بيان آن چيزى است كه تجربه مى شود.
ارتباط اين روش ها با ذهن اين امكان را ايجاد مى كند
اصول و « توانايى هاى خود » كه اولاً شخص بر اساس
الگوهاى موجود در بنا را مشاهده و ثانياً با درك بى واسطه
و مستقيم آن اصول، راحت تر بتواند در طراحى هاى
جديد از آن ايده ها استفاده كند. در اين نوشتار، دو گروه
از دانشجويان، با توجه به اهميت شناخت و به كارگيرى ارزش هاى بناهاى تاريخى، در خلال درس مقدمات طراحى معمارى
دورة كارشناسى معمارى، هركدام يك بناى تاريخى را نقد مى كنند.
آن ها بر اساس تدابير عملى، طى چند جلسه بنا را مشاهده و سپس
تحليل مى كنند. در انتها تدابير حاصل از اين دو تجربه در قالب چهار
گروه مشخص شامل: تدابير كل، تدابير جزء، تدابير خاص بنا، و تدابير
مربوط به روش بيان تدوين و سپس تأثير آن ها در نقد معمارى با توجه
به الگوهاى پديدارشناختى ارزيابى مى شوند.
محمدعلى اشرف گنجوئى, محمد سلطا ن زاده
PDF
تأثيرپذيرى كيفيت مجتمع هاى مس كونى از قابليت فضاهاى جمعى »
موضوع مهمى است كه بايد از ديدگاه هاى مختلف، به ويژه از منظر
كالبد معمارى به آن پرداخته شود. اغلب به اين مفهوم، على رغم
اهميت، كه مى تواند بر امنيت محيط و شيوة استفاده از آن اثرگذار
باشد، كمتر توجه شده است. موضوع اين پژوهش تحليل چگونگى
عملكرد فضاهاى جمعى است. از اين رو ضرورت پرداختن به نقش
قابليت هاى فضاى جمعى و چگونگى ارتباط آن ها با يكديگر اهميت
مى يابد. در پژوهش حاضر چهار متغير و قابليت مهمِ:
1) رابطة بين سطح و ميزان استفاده از آن
2) ظرفيت اين فضاها
3) ساعات و تعداد استفاده
4) تعداد طبقات مجتمع ها بررسى و همبستگى بين متغيرها
مقايسه مى شود. اين بررسى رابطه ميان متغيرها با انجام يك آزمون
در ميان تعدادى از مجتمع هاى مسكونى تبيين شده است. به اين
منظور وجوه رابطة فوق در تعدادى از مجتمع ها پيمايش و تحليل شده است. براى دستيابى به اهداف پژوهش، پنجاه مجتمع نمونه به صورت تصادفى
از ميان فهرست مجتمع هاى مسكونى شناسنامه دار در وزارت راه و شهرسازى
انتخاب گرديدند. دستاو ردهاى پژوهش نشان مى دهد كه ميان تخصيص فضاها
به فعاليت هاى جمعى و به كارگيرى عناصر طراحى معمارى در اين فضاها با ميزان
استفاده و استقبال ساكنان مجتمع هاى مسكونى از فضاهاى جمعى رابطة معنادارى
هست.
عبدالكريم قائدى
PDF
اين مقاله پاسخ به اين سؤال است كه، آيا چگونگى تعريف فضايى
(متغير مستقل) مى تواند بر ارزيابى هاى ادراكى و ميزان رضايت
كاربران از محيط (متغير وابسته) در يك فضاى پرازدحام تأثيرگذار
باشد يا خير؟ تعريف فضايىِ خاص مطالعه شده در اين تحقيق،
فضاى انتظار مراكز درمانى و ارتباط بين محورهاى سيركولاسيون
و فضاى نشستن سالن انتظار است. فرضية تحقيق اين است كه
كاربران در فضاهاى انتظارِ شلوغ، احساس راحتى و امنيت كمترى
دارند. در اين تحقيق تبيين شده است كه چگونه در جايى كه مرزهاى
تعريف شدة فضايىِ كمترى بين فعاليت ها هست (يعنى حالتى كه مردم
از جهات مختلف عبور مى كنند) اين اختلال بسيار بيشتر است و
كاربران دريافت منفى ترى از فضا دارند. براى بررسى اين مسئله با
روش تحقيق همبستگى، مطالعه در سالن انتظارِ بخش شيمى درمانى
سه مركزدرمانى اصلى در شهر شيراز انجام شد: سالن انتظارِ بخش
شيمى درمانى درمانگاه هاى امام رضا(ع)، مطهرى، و نمازى، كه از نظر
ويژگى هاى محيطى، طراحى تقريباً مشابهى دارند، ولى ازنظر رابطة فضاى انتظار و محورهاى سيركولاسيون شرايط متفاوتى دارند. نتايج مطالعه روى
240 بيمار نشان داد كه در طراحى سالن هاى انتظار هرچه تفكيك و تعريف فضايى
بين محورهاى سيركولاسيون و فضاى انتظار ضعيف تر صورت گرفته باشد، محيط
از طرف استفاده كنندگان منفى تر و استرس زاتر درك مى شود. تأثير جنسيت نيز در
انجام اين ارزيابى بررسى شد. از نظر ادراكى، فضا در ذهن هردو جنس (مؤنث،
مذكر) تقريباً مشابه ترسيم شده بود.
سيدمحمدحسين ذاكرى, فاطمه صفرپور
PDF
كوچ نشينى، از كهن ترين شيوه هاى زيست بشر بر روى اين كرة خاكى
است. در ايران با توجه به شرايط اقليمى  جغرافيايى زندگى عشايرى
توأم با كوچندگى سابقه طولانى داشته است. پس از اسكان عشاير
به شكل هاى خودجوش و درون زا يا اسكان هاى اجبارى، شهرك هاى
عشايرى در كنار روستاها و شهر هايى از كشورمان شكل گرفت. با
ارزيابى شهرك هاى اسكان نكات بسيارى در حوزه هاى فرهنگى
اجتماعى گوشزد مى شود، اما يكى از حوزه هاى مهمى كه در وضعيت
زندگى و وجوه روانى آن تأثير بسيار دارد، محيط و كالبدى است كه
اين زندگى را در بر گرفته است.
اين پژوهش با مطالعة ميدانى و ارزيابى شهرك هاى اسكان عشايرى
ترك آباد و خمينى آباد در حاشية شهرضا آغاز شد. در مرحلة نخستين
تحقيق، نتايج به دست آمده از مصاحبه و گفتگوى صميمى با
عشاير حاكى از نارضايتى عشاير از زندگى و ناكارآمدى خانه هاى
اين شهرك ها براى دربرگرفتن وجوه مختلف زندگى عشايرى بود.
على رغم نارضايتى عشاير از خانه هاى مسكونى، ايشان غالباً زبان و ادبيات مناسبى براى توضيح ايده آل هاى خود از يك فضاى سكونتى شهرى
نداشتند و تنها ابراز آشكار عشاير در مورد شرايط زندگى، تمايل بازگشت به زندگى
كوچ نشينى است. بدون ترديد عوامل متعددى اعم از اقتصادى، اجتماعى، و
كالبدى در ايجاد اين نارضايتى از زندگى دخيل هستند، ولى احتمالاً، بخشى از اين
نارضايتى را مى توان به عدم قابليت هاى فضايى اين شهرك ها و خانه هاى موجود
در آن ها در ايجاد حس تعلق در عشاير ساكن شده به فضاى سكونتشان در اين
شهرك ها نسبت داد.
در اين مقاله، در جستجوى شناخت بخشى از عوامل نارضايتى عشاير از سكونت
در شهرك هاى اسكان  مبتنى بر اين فرضيه كه عدم تعلق مى تواند ناشى از شكل
نگرفتن حس مكان در اين عشاير باشد به بررسى تغييرات عناصر مكان ساز (مؤثر
در ايجاد حس مكان) از زندگى كوچ به اسكان پرداخته مى شود.
رضا شكورى, الهام خدادادى
PDF
رشتة دانشگاهىِ معمارى منظر حدود دو دهه سابقة فعاليت آموزشى و
پژوهشى در ايران دارد و نيازمند رشد بستر نظرى و عملى و بوم ىسازى
علمى در كشور است. طراحى منظر نيز، كه محور اصلى فعالي تهاى
آموزشى و حرف هاى اين رشته محسوب م ىشود، مستلزم گسترش مفاهيم،
رو شها، و ابزار تخصصى و پژوه شمحورى است.
يك رويكرد پژوهشى در كارگاه طراحى، شناختن اولوي تهاى دانشجويان
« مولدهاى اولية تأثيرگذار بر خلق طر حمايه در فرايند طراحى » در انتخاب
پژوهش براى انجام » ، است، كه به جه تگيرى رويكردهاى آموزشى
كمك م ىكند. در اين مقاله، « پژوهش از طريق طراحى » و ،« طراحى
با هدف تبيين ارز شهاى تأثيرگذار بر طراحى منظر و با تكيه بر تحليل
محتواى ادبيات متأخر معمارى منظر، به اين پرس شها پاسخ داده م ىشود:
مولدهاى اوليه براى خلق طر حمايه كدام هستند؟ و كدا ميك را بايد در
تعريف كرد؟ « كارگاه طراحى منظر 1 » اولوي تهاى آموزشى و پژوهشى
« طراحى منظر 1 » ابتدا با تكيه بر يك تجربة طراحى مشترك در درس
در دو دانشگاه شهيد بهشتى و بي نالمللى اما مخمينى(ره) سعى شد تا از
دانشجويانى، كه آن درس را سپرى كرد هاند، در خصوص اولوي تبندى مول دهاى اوليه
نظرسنجى گردد. سپس پيمايش زمين هيابى، از طريق « كارگاه طراحى منظر 1 » در
بازبينى طر حماي هها، ارسال پرس شنامه به ايميل دانشجويان، و تحليل پاس خها به روش
انجام شد. نتايج نشان داد كه، « اس پى اس اس » آمار توصيفى و با كمك نر مافزار
ارز شهاى » ،« ارز شهاى زيباي ىشناختى » ،« ارز شهاى بو مشناختى » از ميان عوامل
مطالعة الگوهاى محلى و مصاديق نمونة » و ،« مقياس طرح » ،« اجتماع ى فرهنگى
به منزلة مولد اوليه، « ارز شهاى بو مشناختى » و « مقياس طراحى » توجه به ،« موردى
در نظر دانشجويان اهميت بيشترى دارند. مطابق نتايج، ب هرغم اهميت عوامل فوق در
به دليل فقدان آشنايى كافى با ،(« طرح 1 » نظر پاس خدهند هها (در زمان انجام تمرين
مولدهاى اولية نا مبرده، تصمي مگيرى دانشجويان بيشتر متكى بر مهارت فردى بوده
كارگاه » است. يافت ههاى نظرسنجى بر اهميت تعريف ابعاد ماهوى معمارى منظر در
دلالت دارد. در بيشتر پاس خها ( 62 ٪) بر ضرورت ب هكارگيرى مفاهيم پايه « طرح 1
و اصول محتوايى تأثيرگذار بر طراحى، در پروژ هاى كوچ كمقياس و قاب لدرك براى
به ،« كارگاه طراحى منظر 1 » نوآموزان طراحى منظر تأكيد شده بود. مطابق يافت هها، در
ترتيب بايد بر آموزش مفاهيم پايه و اصول بو مشناسى منظر، مفاهيم اجتماع ى فرهنگى،
و اصول زيباي ىشناسى تأكيد گردد و به منظور تبيين مفاهيم و اصول فوق، به مثابه مولد
اوليه، به هنگام طراحى و كاربرد آ نها در خلق طر حمايه، پژوه شهاى عملى انجام شود.
سيدحسن تقوايى, امير سميارى سميارى
PDF
خوابگاه هاى دانشجويى به دلايل استفادة شبانه روزى، تراكم جمعيت،
نوع چيدمان مبلمان، تجهيزات و جانمايى تأسيسات برودتى  حرارتى،
در معرض آسيب هاى ناشى از حوادث غيرمترقبه، خصوصاً آتش سوزى
و زلزله، هستند. اين امر با توجه به فقدان برنامة مديريت بحران
و آشنا نبودن دانشجويان و كاركنان در چگونگى مواجهه با شرايط
اضطرارى و حفظ ايمنى، ممكن است تلفات و خسارات جبران ناپذيرى
را موجب شود. با توجه به استقرار خوابگاه هاى برادران و خواهران در
ضلع شمالى سايت دانشگاه شهيد يهشتى و عبور گسل شمال تهران
از منطقه، لزوم تدوين برنامه كاهش آسيب پذيرى و مواجه با سوانح
امرى اجتناب ناپذير است.
اگرچه مقاوم سازى سازه اى ساختمان ها تا حدود زيادى احتمال
تخريب را كاهش مى دهد، ليكن به دلايل گوناگون، ازجمله نياز به
بودجة فراوان، امكان تعليق روند آموزشى، و زمان بر بودن عمليات
ساختمانى، اين امر به ندرت عملى است. علاوه بر اين، چنانچه
ساكنين با رو شهاى تخلية اضطرارى آشنا نباشند، به هنگام تخليه خوابگاه هاى دانشجويى به دلايل استفادة شبانه روزى، تراكم جمعيت،
نوع چيدمان مبلمان، تجهيزات و جانمايى تأسيسات برودتى  حرارتى،
در معرض آسيب هاى ناشى از حوادث غيرمترقبه، خصوصاً آتش سوزى
و زلزله، هستند. اين امر با توجه به فقدان برنامة مديريت بحران
و آشنا نبودن دانشجويان و كاركنان در چگونگى مواجهه با شرايط
اضطرارى و حفظ ايمنى، ممكن است تلفات و خسارات جبران ناپذيرى
را موجب شود. با توجه به استقرار خوابگاه هاى برادران و خواهران در
ضلع شمالى سايت دانشگاه شهيد يهشتى و عبور گسل شمال تهران
از منطقه، لزوم تدوين برنامه كاهش آسيب پذيرى و مواجه با سوانح
امرى اجتناب ناپذير است.
اگرچه مقاوم سازى سازه اى ساختمان ها تا حدود زيادى احتمال
تخريب را كاهش مى دهد، ليكن به دلايل گوناگون، ازجمله نياز به
بودجة فراوان، امكان تعليق روند آموزشى، و زمان بر بودن عمليات
ساختمانى، اين امر به ندرت عملى است. علاوه بر اين، چنانچه
ساكنين با رو شهاى تخلية اضطرارى آشنا نباشند، به هنگام تخليه
عليرضا فلاحى
PDF
بناهاى دورة قاجارى شهر همدان پنجره هايى با نرده هاى زيبا و متنوع
دارد كه نشان از هنر نرده سازان همدانى است. اين دوره، سرآغاز
گل » استفادة فلز به جاى چوب در ساخت نردة پنجره ها است كه به
معروفند. « نرده
بررسى ها نشان داد كه ساخت نردة پنجره ها نخست جنبة تزيين،
حجاب، و حفاظت داشته، ولى به مرور زمان جنبة تزيينى آن قوت
بيشترى يافته است. در آغاز، طرح نرده پنجره هاى بناهاى دورة
قاجاريه همدان برگرفته از هنر غيربومى بوده و شكلى شبيه به
با پيچش حلزونى داشته است. اين شكل تنها طراحى و «S» حرف
ساخت نردة پنجره هايى با ابعاد خاص از مستطيل را ميسر مى كرد و
استادكاران نمى توانستند سطح پنجره هايى با ابعاد مختلف مستطيل
و شكل هاى متفاوت مانند منحنى را كاملاً پوشش دهند. به همين
را تغيير مى دهند و به ابعاد مختلفى «S» علت آن ها ابعاد شكلى شبيه
دست مى يابند كه سطح كامل پنجره ها را پوشش مى دهند. درنهايت  استادكاران با تجربه اندوزى و لحاظ كردن نيازهاى روز، دست به نوآورى مى زنند
نقش مايه هاى جديد و متنوعى ابداع «S» و خلاقانه با تغيير عمده در شكل شبيه
مى كنند كه خود به عنصرى نو بدل مى گردد و مى توان با قرينه سازى، تركيب، و
تكثير آن ها به انواع شكل هاى زيبا با ابعاد متفاوت دست يافت. اين نوآورى تا آنجا
پيش مى رود كه به طرح هايى منحصربه فرد و در نوع خود بى نظير منتهى مى گردد،
طرح هايى با نقوش متفاوت كه هريك سرآغازى در ساخت انواع نردة پنجره در
دورة پهلوى گشت. اين طرح ها در زيرنقش مستطيل و با قرينه سازى اجرا مى شوند.
بررسى ها روند تكاملى را در ساخت نردة پنجره ها نشان داد كه از تنوع ابعاد و شكل
پنجره ها تبعيت مى كند.
هدف در اين پژوهش، مستندسازى طرح هاى به كاررفته در نرده پنجره و بررسى
و شناسايى روش هاى ترسيم و ساخت آن و نيز بومى سازى هنر وارداتى به دست
هنرمندان ايرانى است. جمع آورى اطلاعات در اين پژوهش توصيفى  تحليلى،
با مطالعة ميدانى صورت گرفته است. به اين منظور 68 نردة پنجره در بناهاى
باقى مانده از دورة قاجارية شهر همدان شناسايى، مطالعه، و بررسى گرديده و در
چهار گروه دسته بندى شده است.
سيدحسين حسينى سير
PDF