دوره 22, شماره 1

بهار 1391

فهرست مطالب

علوم فنی و مهندسی

در اين مقاله با هدف درك چگونگى شك لگيرى الگوى فضايى در شهر ايرانى، به پی گيرى پيشينة اين فضا و عوامل « ميدان توپخانه » بنيادين دخيل در شك لگيرى آن پرداخته شده است. به اين منظور ابتدا پيشينة استقرار توپ در ميدان شهرى و سپس چگونگى استقرار دائمى توپها و توپچيان در ميدان ارگ و در نهايت شك لگيرى و تثبيت الگوى فضايى ميدان توپخانه را به مثابه مراحل پيوستة روند تدريجى شك لگيرى اين الگوى فضايى بررسى شده است. اين بررسى مبتنى بر منابع مكتوب و تصويرى دست اول و دست دوم و تحليل و ارزيابى شواهد موجود در قالب روش تفسيرى تاريخى صورت پذيرفته است . مبتنى بر نتايج به دست آمده روند شك لگيرى ميدان توپخانه اي نچنين است: پس از تجهيز ايرانيان به توپخانه توپ در ميدان عمومى حكومتى شهر به مثابه نمادى از قدرت و پيروزى مستقر شد. به تدريج به واسطة بروز ناامنى در مناطق داخلى كشورْ تو پهاى مستقر در ميدان به ابزار واقعى دفاع بدل شد. اين تغيير با محصوريت ميدا ن در ميان برج و باروى ارگ و استقرار دائمى نظاميان توپچى هماهنگ شد و به اين ترتيب كيفيت فضايى تاز هاى شك لگرفت كه به پيدايش ميدانى عمومى حكومتى نظامى انجاميد. ضرورت استقرار دائمى تو پها و توپچيان در اين ميدانْ شك لگيرى تدريجى حجر ههايى را در پيرامون آن موجب شد. به اين ترتيب كيفيت فضايى و مشخصات كالبدى مذكور به اين ميدان هويتى منحصرب هفرد بخشيد و به تدريج"میدان توپخانه"به الگویی مشخص در شهر ایرانی بدل شد.
مهنام نجفى
PDF
شناخت شيوه هاى زندگى انسان شهرى يا انسان در شهر، موضوعى است كه در دهه هاى اخير بدان توجه شده و پژوهش هاى انجام گرفته فارغ از خاستگاه فكرى و ايدئولوژيكى خود، به واكاوى و جستجو در اين مفهوم و بازتوليد مفاهيم و انگاره هاى مرتبط با آن پرداخته اند. در اين ميان آن چه بيش وكم بر آن توافق شده، تبلور جلوه هاى مدنى حيات انسان در فضاى عمومى است. و بدين سبب حيات شهرى در گروى وجود و رونق فضاهاى عمومى معنا مى يابد و كيفيت اين فضاها به عنوان معيار كيفيت زندگى شهرى به طور به عنوان معيار تكوين مفهوم « خودانگيخته » عام و در شهرهاى شهر به طور خاص، مد نظر قرار گرفته است. اين نوشتار سعى بر آن دارد تا با شناسايى و مقايسة تطبيقى فضاهاى عمومى در سه شهر ورامين، قرچك، و اسلامشهر، در گام نخست مفاهيم عام فضا يا « فلسفة سياسى اجتماعى » عرصة عمومى را بر مبناى دو رويكرد به گونه اى موجز واكاوى كند و « برنامه ريزى و طراحى شهرى » و در گام بعدى با عطف به ويژگى هاى عيان و مستتر در نمونه هاى پژوهش شده، انگارة فضاى عمومى را در چهارچوب سه گونة اصلى و يك گونة فرعى بررسى و تحليل كند. تحليل كلى يافته هاى پژوهش بر مبناى شباهت ها و تفاوت هاى فضاى عمومى در اين سه شهر در قالب سه معيار كالبدى، عملكردى، و اجتماعى نشان از آن دارند كه در هر سه شهر گونه هاى بسيار شاخص و متفاوتى از فضاهاى شهرى و عرصه هاى عمومى تكوين يافته كه ويژگى هاى آنان در ارتباط با علل و نحوة شكل گيرى سه شهر بسيار معنادار است؛ ورامين شكل دهندة مراجع ذهنى پرقدرت و فضاهاى عمومى باهويت و معنادار، قرچك در آغاز پويشى براى به دست آوردن هويت شهرى و فضاهاى مرتبط با آن، و اسلام شهر به سرعت در حال توليد فضاهاى شهرى و مراجع نمود جلوه هاى حيات مدنى است.
سيد محسن حبيبى, نويد پورمحمدرضا, جواد عرفانى, سارا حميده
PDF
با پيشرفت دانش پزشكى و ارتقاى استانداردهاى بهداشتى، شيوع بيمارى هاى واگير كاهش يافته، ولى آنچه هم كشورهاى توسعه يافته و هم جوامعى نظير ايران درگير آن هستند، بروز بيمارى هاى غير واگيرى مانند فشار خون بالا، ديابت، و سكته قلبى است. در حال حاضر مشكل اصلى بهداشت شهرها افزايش شهروندانى است كه از كم تحركى، چاقى، و بيمارى هاى مرتبط با آن ها رنج مى برند. امروزه در نگرش جديد علوم پزشكى، تحقيق"ارتقای سلامت انسان"يك حوزة ميا نرشت هاى قلمداد شده و از سوى متخصصان رشت ههاى بسيارى از جمله تخص صهاى مرتبط با محيط كالبدى نظير معمارى، معمارى منظر، برنام هريزى، و طراحى شهرى بدان توجه شده است. در اين نگرش محيط انسان ساخت بستر زندگى و فعاليت انسان است و نقش مهمى در ارتقاى سلامت او دارد، از اين رو طراحى شهرى، رشته اى كه امكان مداخلة مستقيم بر محيط انسان ساخت را فراهم مى كند، توانايى بسيارى در بهبود ابعاد گوناگون فضاهاى شهرى و مكان سكونت شهروندان، به منظور ارتقاى سلامت آن ها،از طريق تشويق شان به زندگى فعال، دارد هدف اين مقاله بررسى تحليلى مفهوم سلامت و الزامات آن براى محيط زندگى سالم و فعال از دريچة رشتة طراحى شهرى است. در اين نوشتار تلاش مى گردد كه، تعامل بين دو مفهوم سلامت و محيط انسا ن ساخت، از منظر دستاوردهاى حاصل از همكارى رشتة طراحى شهرى با حوزة علوم پزشكى، بررسى شود، سپس چهارچوب مفهومى تحقيق مدل مكان پايدار معرفى و با استفاده از اين مدل، عوامل محيطى موثر بر سلامت برشمرده و در انتها رابطة علت و معلولى كيفيتهاى طراح ىشهرى با ابعاد مختلف سلامت در يك نمودار علّى نمايش داده م ىشود. يافت ههاى مقاله نشان م ىدهد كه از يك سو، سلامت علاو هبر ابعاد متعارفى چون بعد اجتماعى و اقتصادى بعد فضايى هم دارد و از سوى ديگر، طراحى شهرى نيز بعد سلامت دارد و لازم است بر اين ابعاد در كنار يكديگر توجه شود.
پانته آ حکیمیان
PDF
صرفه جويى در مصرف انرژى مبحث جديدى در سطح جهانى نيست.اما در ايران به خصوص در بخش ساختمان اهميت موضوع به تازگى روشن شده و اقداماتى اوليه در اين راستا آغاز شده است. ميانگين مصرف انرژى در ساختمان هاى ايران به ازاى هر متر مربع حدود310 کيلو وات ساعت در سال و 5/2 برابر مصرف کشورهای اروپایی در شرايط مشابه است از آن جا که 70%از ساختمان ها کاربری شان مسکونی است، بهينه سازی مصرف انرژی در اين بخش به ويژه در مرحله طراحی ضروری است در طراحی ساختمان که به عهده معمار است کاهش مصرف انرژی با جانمایی فضاها در پلان بر اساس تطبیق الگوی اشغال فضا و چرخه خورشيدی، انتخاب پوسته مناسب با اقليم،ابعاد و انواع بازشو،ودر نهايت استفاده از شيوه های مناسب برای جايگزين کردن انرژی های تجدیدی پذیر به جای انرژی های تجدید ناپذیر حاصل شود. در پژوهش حاضر تاثیر بازنگری در طراحی معماری ساختمان های مسکونی شهر اردبیل بر اساس چرخه خورشيدی بر بار حرارتی خانه محاسبه شده است. اين محاسبات با شبيه سازى در نرم افزار محاسبات انرژى انجام پذيرفته است. خروجى شبيه سازى كامپيوترى، بار گرمايشى وسرمايشى مورد نياز خانه در طول يك سال است. به وسيله محاسبات انرژى به دست آمده مى توان تأثير جانمايى فضاها بر اساس چرخة خورشيدى، اصلاح پوستة ساختمان بر اساس مبحث نوزدهم صرفه جويى در مصرف انرژى، و تغيير دماى ترموستات بر اساس نمودار آسايش حرارتى منطقه بر مصرف انرژى يك متر مربع از خانه را ارزيابى كرد و بر اساس نتايج آن تصميمات لازم را در مرحلة طراحى گرفت.
فاطمه هاشمى, شاهين حيدرى
PDF
با توجه به عوارض مصرف انرژى هاى فسيلى و آلودگى هاىزيست محيطى، كشور ايران نيز همچون ديگر كشورها به استفاده از انرژى هاى تجديدپذير روى آورده است. در ميان منابع تجديدپذير، استفاده از انرژى خورشيدى توسعة بيشترى يافته است. پركاربردترين و رايج ترين شيوهْ استفاده از انرژى خورشيدى، به كار بردن سيستم هاى فتوولتاييك در معمارى و از جمله تركيب اين سيستم با ساختمان به صورت" ساختمان هاى يكپارچه با فتوولتاييك"است.با توجه به پيشرفت سيستم هاى فتوولتاييك در معمارى و روند رو به رشد آنها در سراسر دنيا و با توجه به نياز كشور ما به اين مقوله، در مقالة حاضر عواملى كه در طراحى اين ساختمان ها مطرح مى شود، بررسى شده و در پايان راهكارهاى مورد نياز براى طراحى ساختمان هاى يكپارچه با فتوولتاييك در شهر تهران ارائه شده است. ملاك انتخاب شيو ههاى طراحى، عواملى است كه در شهر تهران بر طراحى اين نوع ساختما نها تأثير م ىگذارد. همچنين با استفاده از تحليل آمار اقليمى شهر تهران، آمار تابش خورشيد، نمودارهاى تابش،زواياى تابش خورشيد در طول سال، و... و بر اساس اهداف اين مقاله پيشنهادهايى براى ساختن ساختمانهاى يكپارچه با فتوولتاييك ارائه شده است كه مى تواند در فرآيند طراحى راهگشاى طراحان و معماران باشد. متخصصان رشته هاى مختلف درگير با پروژة ساختمانى نيز مى توانند از نتايج و راهكارهاى اين مقاله بهر ه مند شوند
راحیل وفایی
PDF
مفهوم پايدارى يكى از مفاهيم حائز اهميت در جهان امروز است.در اين مفهوم به نگرشى جامع و كلى براى ارتباط يافتن سه عنصراجتماع، اقتصاد، و محيط توجه خاص مبذول مى شود. در برخى از كشورهاى در حال توسعه به جنبه هاى محيطى و تكنولوژيكى پايدارى فارغ از عوامل اجتماعى و اقتصادى توجه مى شود. مفهوم پايدارى يا هر مفهوم ديگرى كه وارد ادبيات (ذهن و زبان)هر كشور مى شود، بايد متناسب با آداب و سنن آن مرز و بوم تفسيرشود تا فهم آن براى جامعه امكان پذير و هضم آن در آن فرهنگ ميسر شود. در راستاى خواسته هاى مطروحه فوق در اين نوشته كوشش مى شود كه ديدگاه جامع پيشينيان ايران زمين نسبت به مفهوم پايدارى در ساخت سرداب هاى يزد و فضاهاى مرتبط با آن بررسى شود و عناصر اجتماعى، اقتصادى، و محيطى اين بناها كاويده شوند. بدين ترتيب با بررسى سرداب هاى يزد و فضاهاى مرتبط با آن كه راهكارهاى محيطى استفاده شده در آن با جنبه هاى اجتماعى واقتصادى همراه شده است، ضابطه ها و احكام به كاررفته در طراحى معمارى پايدارآن كه براى جهان امروز مفيد و قابل استفاده و براى جامعة ايرانى مأنوس است استخراج و استنباط مى شود.
محمد كاظمى, سيدمحمدحسين آيت اللهى
PDF
با بررسى دنياى پيرامونى، قاعده مندى خاصى در نظام پيچيدة طبيعت و ذهن انسان ها ديده مى شود، كه براى برقرارى نظم و تعادل در زندگى ضرورى است. از اين رو تصميم گيرى در شرايط متفاوت ملزم به ساده كردن پيچيدگى ها از لحاظ ذهنى و يافتن نوعى قاعده مندى در نظم و بى نظمى است تا از اين طريق الگوهايى را شناسايى و به خاطر بسپارند، الگوهايى كه كشف آگاهانة الگوهاى طراحى را درپى دارد. كريستوفر الكساندر اولين بار با مطرح كردن نظرية"زبان الگو"گامى مؤثر در اين زمينه برداشت، اما امروزه، على رغم طرح الگوهاى متعددى بر مبناى شناخت شهودى الكساندر، هنوز برخى انديشمندان به اين مبحث معمارى توجهى نكرده اند. اين مقاله تلاشى است، براى يافتن چهارچوب علمى، به منظور تعريف زبان الگو، به تعبيرى تعريف ساختارى منسجم از تركيب الگوها و مطابقت آن با ذهن و معانى ادراك شده. از اين رو نظريات حوزة روا نشناسى شناختى مبناى مناسبى براى اين تحقيق در نظر گرفته شده است نتايج بررسى هاى انجام شده، اين مطلب را نشان مى دهد كه، نظرية زبان الگو با نظريه هاى طرح واره شناختى قرابت بسيارى دارد و طرح واره را مى توان بازنماى ذهنى الگوها و تركيب آن ها در مقياس هاى مختلف دانست.
حميد رضا شريف, فاطمه محمدعلى نژاد
PDF
پيچيدگى مسائل پيش روى طراحان و نياز به دانش هاى مرتبط با معمارى، لزوم پيوند دادن قلمروهاى طراحى و تحقيق را بيش از پيش آشكار مى كند. گرچه ارتباط تنگاتنگى ميان اين دو گستره در نظر و عمل وجود دارد، با اين وجود شناخت طراحان از آن دو و مرزهاى ميان آن ها همچنان آكنده از ابهام است. نوشتار حاضر به اين موضوع مى پردازد كه چگونه ره آورد سفر به دنياى تحقيق مى تواند به طراح در فرايند آفرينش معمارى يارى رساند. از اين رو پس از شناخت دو قلمروى طراحى و تحقيق، در پى يافتن زمينه هاى اشتراك و افتراق ميان آن ها در محتوا و روش است. از سوى ديگر به نقش ويژة تحقيق در راستاى شناخت مسئله و فرايند طراحى خواهد پرداخت.اين پيوند در ابتدا((شناخت و برنامه ريزى) و انتهای(ارزيابى و اجرا)فرايند طراحى نقش آشكارترى را نسبت به مرحلة ابداع طرح مايه، كه در آن تحقيق در لايه هاى زيرين آگاهى حضورى پنهان دارد، خواهد داشت. همچنين تحقيق و روش علمى به عنوان حلقة واسطى ميان طراحى و علوم، تأثير ويژه اى در آموزش پذير ساختن طراحى و علوم مرتبط با معمارى خواهد داشت. بدين ترتيب هرچند طراحى نمى تواند بر بنيادهاى علمى محض استوار شود ولى مى بايد مبتنى بر بالاترين سطح از فراست و دانشى فراگير باشد.
جعفر طاهرى
PDF