دوره 19, شماره 2-1

پاییز و زمستان 1388

فهرست مطالب

علوم فنی و مهندسی

امروزه توجه به ظرفی تهای توسع های درون مناطق شهری را به عنوان سیاست نوین و عمل یای در حوزۀ برنامه ریزی شهری پذیرفته اند. این توجه به ویژه با گسترش مفهوم توسعۀ پایدار شهری که درآن بهره گیری موثر و پایدار از ظرفی تهای توسعه ای رهاشده درون مناطق شهری )به صورت بافتهای ناکارامد و موسوم به فرسوده(را توصیه میکند، اهمیت مضاعف پیدا کرده است. مقالۀ حاضر به طرح الگویی برای شناسایی ظرفی تهای توسعۀ محله ای و چگونگی سنجش سهم هریک از ظرفیتها، برای دستیابی به توسعۀ پایدار شهری م یپردازد. در این مقاله پس از طرح کلیات و بیان الگوهای معاصر رایج در امر مداخله در محلات، به شناسایی ظرفیتهای توسعه ای موجود در محلات، رابطۀ الگوهای رفتاری باظرفیتهای قابل استفاده و بارگذاری مجدد آن پرداخته میشود. نتایج مطالعه نشان داد که در محلۀ کلکت هچی )که از محلات قدیم تبریز است(امکان ظرفیت سازی سکونتی برای بالغ بر 40 درصد افزایش جمعیت به نسبت وضع موجود، صرفاً از طریق ظرفیت سازی در زیرساختهای موجود و فضاهای رهاشده در محله وجود دارد. این بدان معناست که از طریق بازیافت این فضای رها شده، میتوان سهم موثری از جمعیت متقاضی را در این محله اسکان داد. نتیجۀ این فرایند بهبود الگوی اسکان شهری و تقویت پایداری در نظام توسعۀ شهری خواهد شد.
مجتبي رفيعيان, علی اکبر تقوایی, حسن وحداني
PDF
برنامه ریزی فعالیتهای گردشگری به چارچوب کلی نسبت میان انسان و طبیعت م یپردازد. در این زمینه محی طهای طبیعی و انسانی،و قابلیت ها و استعدادهای آنها، از جمله عواملی است که ارزیابی میشود و هر یک به صورتی نسبی نقش خود را در توسعه و رونق این فعالیت نشان م یدهد. هر یک از توا نها و منابع زیست محیطی که با فراغت انسان در رابطه است، به فعالیتهای گردشگری شکلی متفاوت میبخشد و موجب تنوع فعالیتها و منابع گوناگون گردشگری میشود. شرایط اقتصادی و بینش فرهنگی اجتماعی مردم نیز با توجه به تسهیلات و امکانات و تأسیسات گردشگری موجود، زمینه های لازم را برای انجام فعالیتهای گردشگری ایجاد میکند؛ چنا نکه هر یک از گرو ههای انسانی در جوامع مختلف، شیو ه های متفاوتی از فعالیت های گردشگری را، چه به صورت انفرادی و چه در شکلی سازمان یافته، برمیگزینند. از آنجا که با بهره برداری از قابلیتهای گردشگری هر منطقه میتوان برای توسعۀ آن منطقه زمین های پویاو فعال فراهم کرد، تحلیل این قابلی تها و پیش نهادن راهکارهایی برایتوسعه گردشگری اهمیت ویژه دارد.
سیدمجتبی قاضی میرسعید, مهدی صفری
PDF
در کشور ايران به سبب مشکلات منابع انرژ ي فسيلي )محدودیت وآلودگيهاي زيست محيطي(،محدودي تهاي برق رساني،لزوم استفاده از انرژيهاي تجديدپذير، و وجود منبع عظيم انرژي خورشيدي درسرتاسر ايران و ضرورت حداکثر بهره برداري از اين انرژي، امروزه يکي از بهترين راههابه کار گيري سيستمهاي فتوولتائيک به صورت«ساختما نهاي يکپارچه با فتوولتائيک 2» است. نمونه های بسیاری ازاين رويکرد را در کشورهاي مختلف میتوان دید که رشدی چشمگیر داشته و همچنان رو به پيشرفت است.معماران و طراحاني که در پی طراحي ساختما نهاي بی آی پی وی هستند، بايد طريقۀ ترکيب فتوولتائيکها با بنا و مسائلي را که درطراحي بايد به آنها توجه شود و به طور کلي شیوه های طراحي بی آی پی وی را بدانند؛ اينکه فرايند طراحي بی آی پی وی را چگونه آغاز کنند، در طی اين فرايند چگونه عمل کنند، و به پرسش هایی که در اين زمينه پيش ميآيدچگونه پاسخ درست و مناسب دهند. در اين مقاله، شيوه های طراحي ساختما نهاي يکپارچه با فتوولتائيک از قبيل تع يين جهت و شيب فتوولتائي کها،سايه اندازيها،هماهنگي با سيستمهاي غيرفعال خورشيدي، تهويۀ سيستم، ترکيب فتوولتائي کها با ساختمان و تأثيراتي که بر يکديگر مي گذارند،تأثير فرم پلان و شيب ديوارنماي ساختمان بر نيروي سيستم فتوولتائيک، تعيين نوع و توان سيستم، هماهنگي ميان معمار و ديگر مهندسان دست اندرکار ساختمان و به طور کلي مسائلي که در طول فرايند طراحي ساختمان يکپارچه با فتوولتائيک مطرح ميشود،بررسي و در هر زمینه پيشنهادها و راهکارهایي عرضه شده است.
راحيل وفائى
PDF
در روش های جدید ارزیابی دستاوردهای دانشجویی، به ویژه پروژه های طراحی معماری، نظر دانشجویان، چه طراح و چه دیگران، بسیار مهم است. استفاده از شواهد مکتوب هم، برای ارزیابی دانشجویان، از نکات خاص ارزشیابی است. به کار گیری رایانه و افزایش همکاری و همفکری بین دانشجویان در مسیر یادگیری و پیشرفت آنان بسیار مؤثر است. شاید بتوان به دسته بندی قالب قبولی از عوامل اصلی مؤثر بر ارزشیابی و داوری پروژ ههای طراحی معماری دست یافت.اگر دانشجویان معیارها را تنظیم کنند، نظر آنها به سمت اهداف مشخصی متمرکز میشود. در این روش دانشجو قادر است بر طبیعت و شکل ارزیابی اثر گذارد. در همین زمان دانشجویان باید الزامات اهداف ویژه را برآورده کند )ارزیابی مشترک(. با وضوح یافتن معیارها دانشجویان هم دوره قادرند که در گفتگوها سهیم باشند )ارزیابی همتایان( و با نگاه انتقادی به معیارها و ضوابط و ارز شهای مشخصی بنگرند که در تنظیم آنها مؤثر بوده اند و از راه این تحلیل انتقادی به منتقدانی توانا تبدیل شوند و همان گونه به معیارهائی بنگرند که از اهداف ویژۀ آموزش مشتق میشود. از نکات مهم این روش محور قرار دادن دانشجوست درعرضۀ معیارها و ارزیابی آموزشی.
سعید میرریاحی
PDF
مسكن و كالبد مناسب در روستاها، پس از انقلاب اسلامی، همواره تقاضای مردم و صاحب نظران و دغدغۀ دولتها بوده است.بررسی برنامه های توسعه پنج سالۀ پس از انقلاب مؤید این تقاضا و نشان دهندۀ روند رو به رشد و افزایش چشمگیر طر حهای بهسازی مسکن و ارتقای محیط کالبدی در روستاهاست. 2اما در كشور پهناوری مانند ایران كه مناطقی گوناگون دارد، با تنوع جغرافیایی و اقلیمی و قومی و اقتصادی و هوی تهای خاص محلی ومنطقه ای، نوع نیازها و كاست یها متفاوت است. با وجود این تفاو تها، اطلاعات دقیق دربارۀ خصوصیات كالبدی روستاها وجود ندارد و،حداقل تا زمان حاضر، برنام ههای منطقه ای تدوین نشده است. از این رو سا لهاست برنامۀ به سازی کالبدی روستاهای کشور از الگویی یكسان تبعیت کرده و تفاوت بین استان ها محدود به تعداد طر حهاو میزان اعتبارات است. ساختار متمرکز نظام برنامه ریزی توسعه و قوانین آن نیز در این رویه بی اثر نبوده و مانع حرکت به سوی محل یگرایی و منطقه ای کردن سیاستها شده است.در سال 1382 بنیاد مسكن انقلاب اسلامی، با همکاری سازمان برنامه و بودجه ومشاوران دارای صلاحیت در زمینۀ آمارهای زیربنایی، ویژگ یهای مسکن روستایی را، در سطح استانهای کشور، نمونه گیری و گردآوری کرد. این داده ها در سال83 منتشر شد. 3 ارزیابی و تحلیل داده های این نمونه گیری، که اولین هم بود،تفاو تهایی را، در مسکن و نیاز مسکونی بین استا نها، آشكار کرد. توجه به این تفاو تها در ارتقای محیط کالبدی و تأمین مسکن مناسب بسیار مؤثر است. در این تحقیق مسکن روستایی از چهار بعد مهم ارزیابی شده است: الف(کالبد )استحكام و میزان فضا(؛ ب( امکانات آسایشی و رفاهی؛ ج( نقش فعالیتهای معیشتی در مسکن و جایگاه اقتصادی آن؛ د( بعد زیست محیطی نتایج ارزیابی ضمن نشان دادن كاستی های حاد و پنهان در برخی استا نها ضرورت سیاستگذاری منطقه ای در طر حهای مسكن و عمران روستایی را اثبات م یکند. همچنین نتایج ارزیابی نشا ندهندۀ برخی ویژگ یهای کالبدی و هویت ساز معماری روستایی در استا نهاست که میتواند به صورت احکام ارزشی در جهت حفظ هویت معماری ملی و بومی در دستورالعم لهای طراحی و ساخت در نظر آید.این مقاله با نشان دادن تفاو تهای بین استا نها با استفاده از داده های نمونه گیری سال 1382 و روشن کردن وضعیت هر استان، سیاس تگذاری منطق های متناسب با وضعیت پی شرو را توصیه میکند
محسن سرتیپی پور
PDF
در این نوشتار در پی یافتن پیام هایی هستیم که شاید نقش چلیپا برروی سفالینه های گذشتگانمان داشته باشد. نقوش روی سفا لها قطعاً حاوی پیامهایی است. تکرار نقش چلیپا بر روی سفالینه ها، محقق را بر آن داشت تا به دنبال یافتن سرچشمۀ این نقش و تأثیر آن در مفاهیم طراحی بناهای آن دوران کنکاش نماید. امید است با این نوشتار قدمی هر چند کوچک در راه شناسایی فرهنگ معماری ایران برداشته شده باشد.
گیسو قائم
PDF
ابراهیم سلطان، نوادۀ تیمور، خوشنویس و کتیبه نگاری توانا بود و ازکتیبه هایش در بناهای شیراز بسیار یاد کرده اند. برخی از این کتیبه ها در بناهایی چون دارالصفا و دارالایتام و بقعۀ ظهیری بوده است که اکنون آگاهی چندانی از آنها در دست نیست. گویا او کتیبه ای هم برصفۀ آرامگاه سعدی نگاشته است. سه یادگاری رقم داراز این شاهزاده در کاخ تچر به جا مانده وکمال الدین ایناق نیز یادبودی به نام او بر طاقچۀ اول ایوان همین کاخ نوشته است. با توجه به تاریخ این کتیبه ها،ابراهیم سلطان در شوال 826 ق از تخت جمشید بازدید کرده است. کتیبۀ رقمدار و بدون تاریخ او در بقعۀ علی بن حمزۀ شیراز متعلق به بنای دیگری است، اما نگارش کتیبه های چوبی این بنا را از او میدانند. بر طاقنمای غربی ضلع شمالی خدایخانه در مسجد جامع عتیق شیراز نیز نوشته ای بدون تاریخ و رقم حک کرده اند که ممکن است فرمان تفویض حکومت فارس از جانب شاهرخ به ابراهیم سلطان و شاید به قلمه مو باشد. کتیبه های به جا مانده از ابراهیم سلطان به قلم ثلث است.
محمدصادق میرزاابوالقاسمی
PDF
به گفتۀ محققان، باغ ارم و تخت و جهان نما و دلگشای شیراز از باغهای قدیمی ایران اند، با سابقه ای دستکم تا پیش از قرن هشتم. این ادعا نشانۀ اصالت این باغ ها است. اطلاعات و اخبار موجود از وضعیت و ترکیب این با غها تأملی موشکافانه تر در طرح آنها را ممکن کرده است. درک معماری این با غها، که از قدیم یترین نمونه های پابرجا در ایران اند، هم در شناخت باغ ایرانی به طور خاص و هم درشناخت معماری این سرزمین، در دورۀ مهم پیش از قرن هشتم، مؤثرو مفید است. این مقاله با تکیه بر اطلاعات موجود (متون و نقشه ها)،دربارۀ چگونگی استقرار و طرح معماری و منظرۀ این با غها گفتگو وبدین ترتیب برخی وجوه اشتراک و افتراق آنها را بازگو م یکند. هدف اصلی نگارنده از عرضۀ این مقاله نمایش اهمیت دقت و موشکافی در شواهد موجود تاریخی برای دستیابی به در سهای ارزندۀ طراحی معماری است. در این مقاله ضمن معرفی و شناخت چند باغ قدیمی شهر شیراز، تنوع طرح معماری آنها را بررسی می کنیم. انتخاب این با غها بر دو اصل عمده استوار بوده است: اولاً از کهن ترین باغ ها باشند و ثانیاً اطلاعات لازم برای بحث و گفتگو دربارۀ طرح معماری آ نها در دسترس باشد. با به این دو شرط،چهار باغ از با غهای قدیمی شیراز را، که اطلاعات کافی برای گفتگو دربارۀ طرح معماری آنها در اختیار بود، برگزیدیم: باغ ارم و باغ تخت و باغ جهان نما و باغ دلگشا. انتخاب این با غها با پذیرش این دو فرض است: ۱) پذیرش ادعای متون بر این که باغ های ارم و تخت و جهان نما و دلگشا از پیش از قرن هشتم بر جامانده اند؛ ۲) پذیرش اطلاعات موجود و در دسترس شامل اوضاع فعلی با غها و عکس ها و نقشه های بر جای مانده و متون توصیفی و آنچه این منابع ترکیب نهایی با غهای معرفی میکنند.
علی علائی
PDF