دوره 17, شماره 2-1

بهار و تابستان 1387

فهرست مطالب

علوم فنی و مهندسی

متون فارسی از مهمترین منابع تاریخ معماری ایران است. در م یان این متون، تاریخ بیهقی در زمرۀ چند متن نخست ادب فارسی است. از کتاب مفصل ابوالفضل بیهقی دبیر، که در ا صل تاریخ آل سبکتگین نام داشته، امروزه فقط شش مجلد، از نیمۀ جلد پنجم تا نیمۀ جلد دهم، به دست ما رسیده است. این پاره با ماجرای مرگ محمود، جلوس محمد و سپس مسعود آغاز میشود و با ذکر سفر آخر مسعود به هندوستان در گریز از ترکمانان سلجوقی پایان می‌یابد. بیهقی نمونۀ مورخ دقیق است و تاریخ خود را صرفاً بر اساس شواهدی که طی سالها حضور در متن حوادث دربار غزنویان گرد آورده پرداخته است. اگرچه در وصف معماری و صفات کالبدی آن دقت و حساسیت ناصر خسرو را ندارد، اطلاعات دربارۀ معماری و شهر در کتاب او کم نیست. نثر او نیز گواهی است بر توانایی نثر فارسی در بیان فضای معماری.«باغ » از مکانها یی است که بیهقی به کرّات بدان پرداخته است. زندگی مسعود غزنوی بیش از آنکه در کاخ سپری شود، در خیمه و خرگاه و در باغ میگذشته است. او به تناسب ذکر احوال مسعود و امیران غزنوی و کارگزاران دستگاه آنان به باغهای گوناگون در منطقۀ خراسان پرداخته است: با غهای غزنین، بلخ، هرات، نیشابور، غور، دشت لگان، و برخی اوصاف معماری آنها.
مهرداد قیومی بیدهندی
PDF
انتقال معماری روز اروپا و امریکای شمالی به کشورهایی چون ایران پیامدها و عوارض ناگواری درپی داشته است. این تهاجم چنان سریع و گسترده بوده که گویی تیشه به ریشه خورده است. هرکس به نوعی و زبانی ناخشنودی خود را از این اتفاق بیان می دارد. در این میان یکی از شدیدترین مباحثه های رایج بین اهل حرفه از جمله شهرسازان اعم از برنامه ریزان و طراحان شهری ، جامعه شناسان، روان شناسان و معماران از بین رفتن هویت شهری ا ست. بحران کنونی نداشتن هویت و اهمیت شناخت و حفظ و توسعه هویت های شهرسازی و معماری کشور سبب شد تا دولت جمهوری اسلامی ایران ، درماده 137 قانون برنامه سوم توسعه کشور، وزارت مسکن و شهرسای را به اجرای تحقیقاتی مکلف کند و نتایج حاصل از آن بتواند مشاوران ودست اندرکاران مسائل مربوط به طراحی و برنامه ریزی شهری را در ارائه طرح های خود به منظور حفظ هویت ملی شهرها یاری رساند. دراین ماده آمده است : به منظور هویت بخشی به سیما و کالبد شهرها و روستاهای کشور و انطباق مشخصات کلیه ساختمان های مسکونی و غیر مسکونی کشور با ویژگی های فرهنگ معماری و شهرسازی ایرانی – اسلامی (بومی ) ، رعایت اصول و ضوابط مربوط به نما سازی و طراحی شهری و روستایی کشور و جلوگیری از تخریب ساختمان ها و نماهای باارزش در شهرها، وزارت مسکن و شهرسازی موظف است به تدریج و حداکثر تا پایان برنامه پنجم ضمن مطالعه و تحقیق و همکاری دستگاه ها و مراجع ذی ربط ، نسبت به تهیه ، تدوین وا رائه اصول ، ضوابط و مقررات نماسازی در کلیه ساخت و سازهای کشور اقدام کند. بر همین اساس محققانی از دانشگاه های سراسر کشور به منظور تهیه کتاب هویت شهری مراکز استان ها به این وزارتخانه معرفی شدند، تا بر اساس تحقیقات میدانی ناشی از تهیه و تکمیل پرسشنامه و مصاحبه با دست اندرکاران – طبقات اجتماعی مردم و نیزمطالعات اسنادی و متون علمی مرتبط با موضوع، مستند سازی مناسیب را در این خصوص به انجام رسانند.
محمد کمیلی
PDF
بهره گیری از مشارکت زنان در برنامه های توسعه و حفظ محیط زیست یکی از بحث های تازه و در عین حال جدی اجلاس زمین (ریو) بوده است .اصل بیستم قطنامه این اجلاس بر مشارکت فعال زنان تاکید داشت. در دستور کار 21 از کلیه کشورهای عضو سازمان ملل متحد خواسته شد در سیاست های کلی خود سهم بیشتر و موثرتری برای زنان در برنامه ریزی های توسعه (تصمیم گیری، برنامه ریزی، مدیریت ) در نظر گیرند و موانع مشارکت آنان را در حرکت های زیست محیطی برطرف کنند. از آنجا که پایداری جهان در گرو پایداری شهرهاست ، در این پژوهش برآنیم اهمیت و ضرورت مشارکت زیست محیطی زنان را – که نیمی از جمعیت شهر را تشکیل می دهند، نقش مهمی در تعیین الگوی مصرف خانوار شهری بر عهده دارند، و می توانندکمک موثری به امر بازیافت و کاهش نیاز به مواد اولیه و نیز کاهش حجم زایدات تولید شده و کاهش آلودگی ها بر عهده داشته باشند- با توجه به دیدگاه توسعه پایدار و رویکرد مشارکت مردمی نشان دهیم . زیرا حفظ زیست از جمله هداف اصلی توسعه پایدار به حساب می آید.
بتول مجیدی خامنه
PDF
پیام میراث فرهنگی مجموعه اطلاعاتی است که از گذشته به حال و سپس به آیندگان منتقل می شود. زلزله مخرب سال 1382 بم ، اگر چه تلفات و خسارات فراوانی به دنبال داشت، فرصت هایی برای اقدامات توسعه ای مربوط به کاهش خطر و آمادگی در بخش های برنامه ریزی کالبدی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی پدید آورد. به بیان دیگر، اگر چه زمین لرزه بخش اعظم مناطق تاریخی را ویران کرد، فرصت هایی برای آمادگی به دست داد که در صورت موفقیت نمونه مناسبی برای کاهش خطر در مناطق تاریخی خطرپذیر محسوب می شود. در حقیقت احیای معماری خشتی ، که قابلیت مقاومت در برابر زلزله را به اثبات رساند، می تواند به اشتغال زایی در بم بینجامد و نمونه ای برای صدها شهر مشابه در ایران باشد که مواد اصلی ساخت وسازشان خشت است. اکنون پس ا زگذشت چهار سال از فاجعه بم، در این مقاله فرصت های کاهش خطر و آمادگی در برابر سوانح احتمالی تجزیه و تحلیل می شود. دراین مقاله ضمن توصیه هایی برای برنامه ریزی آمادگی در برابر خطر در مناطق تاریخی و فرهنگی بم، راهنمایی هایی برای مناطق مشابه تاریخی در کشور ارائه می شود. این مقاله در سه بخش تنظیم شده است : بخش اول محدوده مطالعاتی پژوهش را بررسی و به چارچوب های نظری و متون تخصصی برنامه آمادگی در مناطق تاریخی و فرهنگی اشاره می کندو سپس بر اهمیت گروه های ذی نفع و نقش بنیادین هر یک در فرایند بازسازی بم تاکید می کند. بخش دوم به تشریح روند مطالعات میدانی ، مشاهدات و گفت و گو با گروه های گوناگون مصاحبه شونده ساکن بم در قالب مصاحبه های عمیق ، نیمه عمیق ، باز و بسته می پردازد و نظر قشرهای گوناگون مردمی (صاحبان مشاغل ، صاحبان فرهنگ و دوستداران آثار تاریخی و مردم عادی بم شامل زنان خانه دار ، جوانان و پیران ) را در قالب سوات عرضه می دارد. در بخش آخر سیاست جامع آمادگی در برابر خطر در بم و اهداف بلند مدت و میان مدت و کوتاه مدت بررسی و راهکارهای اجرایی و برنامه عملیاتی به تفصیل ارائه می شود.
علیرضا فلاحی
PDF
در سال 1378 دوره کارشناسی ارشد پیوسته معماری به کارشناسی پیوسته معماری تغییر یافت . این امر روند راه اندازی رشته معماری را در دانشگاه های شهرستان ها، که از سال 1368 آغاز شده بود، تسهیل و تسریع کرد، به نحوی که در سال 1386 جمعا تعداد 3209 دانشجو در دانشگاه های سراسری، دانشگاه های غیر انتفاعی ، دانشگاه آزاد و دانشگاه پیام نور در مقطع کارشناسی پذیرفته شدند. رشد کمی و بسیار سریع دانشجویان معماری در دوره کارشناسی این سوال را مطرح می کند که آیا این رشد متضمن حداقل کیفیت آموزشی نیز هست یا خیر ؟ مقاله حاضر ضمن ارائه جمع بندی نظر تعدادی از صاحب نظران و مدرسان رشته معماری در باره محصول دوره کارشناسی معماری به بررسی وضعیت دو مولفه تاثیر گذار بر کیفیت آموزشی این رشته یعنی طول دوره آموزش و توانایی کادر آموزشی دانشگاه ها می پردازد و در انتها به نکاتی در جهت بهبود شرایط آن اشاره دارد.
زهرا طاقی
PDF
آنچه زلزله را تبدیل به یک بلای طبیعی می کندعدم آمادگی کامل بشر در محیط های سکونتگاهی است و به این خاطر است که در کشورهای توسعه یافته ، مدیریت خطر پذیری زلزله بر مبنای برنامه ریزی شهری و منطقه ای شکل گرفته است. از سویی دیگر ، شاخص های متعددارزیابی آسیب پذیری لرزه ای و مدیریت خطرپذیری زلزله بر استفاده از مدل ها و تکنیک های گوناگون در زمینه های برنامه های شهری تاکید میکند. در این خصوص و با توجه به توانایی مدل های ارزیابی سلسله مراتبی شاخص ها و ترکیب آنها با سیستم اطلاعات مکانی ، امکان ایجاد یک مدل یکپارچه تلفیقی پشتیبانی تصمیم گیری فراهم می آید. مقاله حاضر چگونگی استفاده ترکیبی از دو تکنیک دلفی و مدل تحلیلی سلسله مراتبی و یک سیستم اطلاعات مکانی را در یک مدل یکپارچه تلفیقی ارائه می دهد و شیوه ارزیابی آسیب پذیری لرزه ای و سازه ای و انسانی را در یک سکونتگاه انسانی به ارزیابی و اجرا می گذارد. بااستفاده از نتایج حاصل از اجرای این مدل و بررسی میزان آسیب پذیری هر ناحیه شهری نسبت به سایر نواحی ، اولویت بندی نواحی برای اجرای برنامه های پیشگیری و کاهش خطرپذیری مشخص می شود. همچنین این نتایج، اهمیت توجه به سنجه ها و شاخص های برنامه ریزی در امر کاهش آسیب پذیری را خاطر نشان می کند. افزون بر این ، برنامه ریزان با توجه به نتایج و تحلیل های حاصل از بررسی شاخص های برنامه ریزی و میزان آسیب پذیری لرزه ای و انسانی ، می توانند به تخمین کمی خطر زلزله بپردازند و اولویت بندی برنامه های مقابله با سوانح و تخصیص منابع را تعیین کنند.
محمد حسین شریف زادگان, حمید فتحی
PDF
تبریز به سبب قرارداشتن بر مسیر موسوم به جاده ابریشم و راه های ارتباطی مهم شرقی – غربی و شمالی – جنوبی کشور ، همواره از جایگاهی ویژه برخوردار بوده چندان که در دوره های گوناگون پایتخت حکومت های ایرانی بوده است. مطالعه تاریخ توسعه شهر نشان می دهند که مهران رود حد شمالی شهر بوده است تا هنگامی که باتوسعه شهر در دوره آق قویونلوها، سوی دیگر رودخانه نیز جزو شهر می شود. در شهرهای اسلامی بازار قلب تپنده شهر محسوب می شود. بازار تبریز بزرگ ترین بنای مسقف دست ساز بشر محسوب می شود. قرار گرفتن شهر در محل چهارراه اقتصادی جهان در دوران های طولانی ، رونق و توسعه دائم بازار را سبب شده است. با توسعه بازار و افزایش نیاز به فضاهای بیشتر به مرور زمان بازار به ساحل دیگر مهران رود گسترش یافت. می دانیم که بازار در غالب شهرهای ایران به سان مجموعه ای در هم تنیده و یکپارچه عمل می کرده است. بدین ترتیب بدیهی می نماید که در تبریز نیز برای اتصال دو قسمت بازار پل هایی روی رودخانه احداث کرده باشند. بررسی چگونگی توسعه شهر به سمت شمال رودخانه ، گسترش بازار به آن سو و تمهیداتی که برای اتصال دو بخش واقع در دو سوی رودخانه اندیشیدند – که در نهایت به احداث پل بازارها انجامید – و نیز مستندات وجود تنها پل بازار های تاریخ ایران که تا این زمان ناشناخته مانده اند، در این مقاله مورد بررسی قرار گرفته است .
نیلوفر نواری, ساینا خلیل زاده, فرهاد تهرانی
PDF
نگاهی به پژوهش های موجود در زمینه هنر و معماری اسلامی نشان می دهد که بسیاری از تحقیقات انجام شده دراین زمینه صرفا جنبه تاریخی و فرمال دارد که آن را برگرفته از هنر بیزانس ، ساسانی ، قبطی و ... دانسته اند. در میان این پژوهش ها، معدود دانشمندانی وجود دارند که با نگرشی محتوایی به هنر و معارف اسلامی پرداخته اند. در میان این افراد تیتوس بورکهارت از جمله اندیشمندانی است که هنر و معماری اسلامی را با نگرشی متفاوت با آنچه در غرب معمول بوده و از دیدگاهی معنایی بررسی و تجزیه و تحلیل کرده است. بورکهارت خصوصیات و ویژگی هنر اسلامی و سرچشمه آن را برگرفته از روح اسلامی می داند وبرای اثبات ادعای خود شواهدی دال بر وحدت و انطباق صورت با معنای باطنی هنر اسلامی ارائه میکند که مصادیق بارز آن را در معماری مکان های مذهبی پیدا کرده است. این مقاله سعی دارد تا با مرور و معرفی آثار بوکهارت ماحصل شناخت و اندیشه وی را از هنر و معماری اسلامی ارائه کند. بخش اول مقاله به شناخت و جهان بینی بورکهارت اختصاص دارد . بخش دوم دیدگاه وی را در مورد هنر و معماری اسلامی و نیز شرح اجمالی آثارش مورد توجه قرار می دهد. بخش سوم باتحلیل آثار بورکهارت به اصلی ترین شاخص های معماری اسلامی از دیدگاه او یعنی سنت و رمز می پردازد، و بالاخره قسمت انتهایی مقاله به جمع بندی و نتیجه گیری کلی اندیشه بورکهارت در مورد هنر اسلامی اختصاص یافته است.
محسن سرتیپی پور
PDF
در نظام مدیریت شهری ایران ، شهردار یا مدیر شهر را اعضای شورای شهر به طور غیر مستقیم بر می گزینند. به دلیل نقایص موجود در کاربرد این الگو در ایران ، نظام اداره شهر در ایران با مسائلی چون بی ثباتی سمت مدیر شهر، تفکیک نشدن رهبری سیاسی از مدیریت تخصصی ، ضعف رهبری سیاسی ، بی توجهی به موضوع نظارت و تعادل بخشی در روابط شورا و مدیر شهر و به تبع اینها با پیامدهایی چون نقصان کارآیی ، شفافیت ، پاسخگویی و مسئولیت پذیری مواجه است. هدف مقاله حاضر بررسی و تبیین نقایص موجوددر الگوی غالبا اداره و مدیریت شهر (روابط شورا- مدیرشهر) و نیز بررسی امکان اصلاح و بهبود آن از طریق تغییر روش انتخاب شهردار به صورت مستقیم است. تغییر نظام انتخاب شهردار به صورت مستقیم و مقتدر سازی شهرداران روندی روبه رشد در بسیاریا ز کشورهاست و به دلایل گوناگونی چون افزایش قدرت شهرداران و تقویت رهبری سیاسی ، افزایش مسئولیت پذیری و پاسخگویی مدیران شهری و ارتقای مشارکت مردم صورت می گیرد ، ارزیابی صورت گرفته در تحقیقی که پایه این مقاله را تشکیل می دهد حاکی است که در صورت کاربرد روش انتخاب مستقیم شهردار درایران ، شاخص های حکم روایی شهری ارتقا خواهد یافت .
عباس احمد آخوندی, ناصر برک پور, ایرج اسدی, میثم بصیرت, حبیب الله طاهر خانی
PDF
امروزه بار دیگر ، خورشید به مثابه منبعی لایزال ، پاک ، بی هزینه و هماهنگ با کلیه جنبه های زیست محیطی و روان شناختی انسان مورد توجه قرار گرفته است و استفاده روز افزون از آن در ساختمان ها، در دهه های اخیر موید ا ین نظر است این رویکرد که به خصوص بابحران های ناشی از کمبود انرژی آغاز شد، به تدریج و باافزایش دانش و یافته های بشری در زمینه تاثیرات انسانی ، محیطی و اقتصادی کاربرد روشنایی خورشید رنسانس جدید ی را به معرض تجربه گذاشت. تحقیقات نشان می دهد که میزان شدت، نوع منبع ، رنگ ، جهت و شیوه توزیع نور در محیط های متفاوت فعالیت انسانی ممکن است تا حدود زیادی بر رفتارها، روحیات ، بازدهی و کارآیی وی تاثیر بگذارد. دراین میان نقش نور طبیعی به مثابه کامل ترین و مطلوب ترین نور انکار ناپذیر است. نور طبیعی و ارتباط بصری با محیط خارج در فضاهای زیستی انسان اعم از محل کار، فراغت ، تفریح ، تحصیل و غیره علاوه بر افزایش کارآیی و بازدهی موجب کاهش اضطراب ، بهبود رفتار و نیز حفظ و افزایش سلامتی و آسایش می شود. مجموعه این تاثیرات را می توان در قالب دو فرایند روان شناسی و زیست شناسی روانی پی جویی کرد. دراین میان مقولاتی چون سلامتی روحی و جسمی انسان و کارآیی وی از جمله مهم ترین زیرمجموعه های فراینددوم به حساب می آید که به تدریج از اواخر دهه 70 و اوایل دهه 80 موردتوجه قرار گرفت . دانش بشری دراین زمینه ، گرچه هنوز بسیار جوان است تا آنجا که از یافته های محققان بر می آید باعث شده است تا تعداد زیادی از نورپردازان ، معماران و طراحان روشنایی در زمینه تاثیرات مثبت این عوامل بر رفتارها، آموزش ، سلامتی ، شادابی ، بازدهی و طول عمر بیشتر انسان متفق القول شوند.
شهرام پوردیهیمی, فریبرز حاجی سید جوادی
PDF
در دهه گذشته گرایش به طراحی شهری – دانش هدایت تحولات شهری در جهت ارتقای کیفی – با اقبال فزایندها ی در ایران روبه رو بوده است. طی این دوره ، به رغم ابهام در جایگاه قانونی و متولی رسمی طراحی شهری در کشور ، دستگاه ها و سازمان های متعددی با عقد قراردادهای گوناگون مسئولیت تهیه انواع پروژه ها را به طراحان شهری واگذار کرده اند. با وجود تعداد قابل توجهی از قراردادهایی که تا کنون در مورد پروژه های طراحی شهری منعقد شده است هنوز چارچوب مرجع یا الگوی عملیاتی همسانی برای تدوین ابزارهای گوناگون هدایت و کنترل توسعه کالبدی وجود ندارد که کارفرمایان و طراحان بتوانند به طور نظام مند از آن استفاده کنند. چنانچه قرار باشد استفاده از دانش طراحی شهری در جهت هدایت و کنترل کالبدی شهرهای کشور به صورت نهادینه در آید تهیه و پیشنهاد الگوهای عملیاتی جامع و متکی برمطالعات نظری و تجارب اجرایی پشتیبان ضرورت تام می یابد. هدف این مقاله ارائه الگویی عملیاتی برای استفاده در حوزه « طراحی شهری سیاست گذار » و الگویی عملیاتی برای استفاده در حوزه « طراحی شهری طرح ریز » است . الگوهای پیشنهادی به دو سطح مبانی ( تدوین چارچوب طراحی شهری برای پاره شهر یا ناحیه ) و خرد (تدوین طرح جامع سه بعدی برای سایت / فضای شهری ) اختصاص دارند. برای تدوین الگوهای پیشنهادی ، در وهله نخست « ویراست اول » الگوها ، از طریق مطالعات گسترده نظری ، تهیه و پس از کاربرد آزمایشی در تعدادی از پروژه های اجرایی طی چند مرحله اصلاح و تکمیل شد ونتایج درا ین مقاله ارائه می شود
کورش گلکار
PDF
در این نوشتار در ابتدا به اختصار به زمینه زندگی مانی ، وضعیت سیاسی ، فرهنگی و مذهبی بین النهرین در زمان تولدش و خاستگاه طبقاتی او می پردازیم. سپس جهان بینی مانی ، عقاید او در مورد ادیان دیگر و خاستگاه کیش مانی را مطالعه خواهیم کرد و به صورت بسیار مختصر به حکمت عملی مانویان اشاره ای خواهیم کرد. محتوای کتاب های مانی و نحوه نگارش آنها و تاثیر مانی بر ادبیات زمان خود از بخش های پر اهمیت نوشتار حاضر است. در این مقاله همچنین هنر اصلی مانی که نگارگری است مطرح و نفوذ هنر او در معماریعصر خود به بحث گذاشته شده است.
گیسو قائم
PDF