دوره 15, شماره 2-1

بهار و تابستان 1384

فهرست مطالب

علوم فنی و مهندسی

تیتوس بورکهارت از برجسته ترین سنت گرایان معاصر است. بیشتر اهمیت او از نظر هنر و معماری از ان روست که او بیش از دیگر سنت گرایان به هنر پرداخته است.هنرمند اندیشمند و دردمند امروزی در ایران نمی تواند به او بی اعتنا باشد.حتی کسانی که با آرای او مخالفند گزیری از شناخت دقیق او ندارند. زیرا بدون شناخت اندیشه های کسی نمی توان آنها را رها کرد. برای شناخت اندیشه های بورکهارت نخست باید دستگاه فکری او را ترسیم کرد. لازمه این کار بررسی آثار اوست حتی آثاری که پیوند آنها با هنر، تلویحی و غیر مستقیم است. در این مقاله پس از ذکر زندگی نامه کوتاه بورکهارت هفت عنوان از مهم ترین کتابهای او را که نماینده دستگاه فکری اوست معرفی میکنیم.
غلامرضا دهقان منشادی
PDF
امروزه بررسی بازتاب ویژگی های عصر ارتباطات و جامعه اطلاعاتی در مقیاس شهر و مطالعه تلفیق فضاهای «مجازی» با فضای واقعی شهری به ویژه بعد از موفقیت شبکه گستره جهانی اینترنت در دهه 90 یکی از مباحث مطرح شهر سازی شده است . پیدایش مفاهیمی همچون جوامع مجازی از جمله پدیده هایی است که قابلیت شبکه های نوین تارتباطاتی و اطلاعاتی را در ایجاد فضاهای جدید یا تحول فضاهای موجود شهر برای بشر آشکار ساخته است . به گمان برخی اندیشمندان با ظهور دنیای مجازی دیگر شهرسازی و ساختن فضاهای عینی شهر مرده است (1995، KOOLHAAS) و از دیدگاهی دیگر انبوه فن آوری های دیجیتالی، پاسخگوی ذره ای از نیازهای فضاهای عینی و کالبدی شهر نیست. (1995، Grossman) اندیشه های ناجا و لامکانی که از دهه 60 به طور پراکنده شنیده میشد با فن آوری های نوین اطلاعات و ارتباطات و پدید آمدن فضای مجازی جلوه ای واقعی و اجرایی تر به خود گرفته اند. ضد شهر مامفورد، عرصه شهری ناجای ملوین وبر، فضای انتزاعی هنری لوفور، ابرفضای جدید فردریک جیمسون، شهر بی مرکز کنث جکسون و آنچه مانوئل کستلز تحت عنوان شهر اطلاعاتی و ساسن شهر جهانی نامید، میچل شهر ذره ها و بویر شهر مجازی خواند، مفاهیم بنیادی نوینی برای هزاره سوم به شمار میروند. اما تاکنون بازتاب و تاثیرات عینی فن آوری نوین و مفاهیم فوق در شهرها کدام هاست؟ از ابتکارات کاربردی مختلف مطرح شده در جهان تنها برخی با موفقیت همراه بوده، ضمن آنکه اکثرشان نیز توانسته اند با یکدیگر و با نظام موجود شهری به طور مناسبی تلفیق شوند.در بسیاری از موارد نیز مباحث اغراق آمیزی از آن ها ارائه شده است. این مقاله نخست ابتکارات به کارگیری فن آوری نوین ارتباطات و اطلاعات در شهرها را دسته بندی کرده و سپس با ارزیابی و نقد آن ها تأثیرات نقش این فن آوری را در طراحی شهری بررسی میکند. و چنین نتیجه گیری می شود که نگرش سیستمی جغرافیای ارتباطات و طراحی فضاهای بینابینی از جمله چارچوب های نظری مورد توجه طراحی شهری هزاره سوم هستند.
محمود رضایی
PDF
توسعه پایدار و محیط زیست در فعالیت های صنعت ساختمان توجه متخصصان امر را در اغلب کشورهای جهان به خود جلب کرده است. از مشخصه های بارز و مشکل ساز صنعت ساختمان سازی کشور به کارگیری مصالح ساختمانی مدرن با استفاده از روش های ساخت و ساز سنتی است. این شیوه ساخت و ساز در کشور نشان داده است که مشکلات کمی (برآورده نکردن نیازها) و کیفی (مقاومت مناسب ساختمان ها در برابر زلزله، کوتاهی عمرمفید بنا، فرسایش بهعلت عوامل اقلیمی، تولید ضایعات ساختمانی بیش از حد در حین اجرا، ناکارایی امکان بازیافت مصالح ساختمانی و غیره ) را به همراه دارد. علاوه بر این، استفاده از کارگران غیرماهر مهم ترین دلیل ناکارایی سیستم های رایج است. سازگار نبودن سیستم های ساختمان سازی رایج در کشوربرای کارگذاری عایق حرارتی سبب هدر رفتن مقدار زیادی انرژی در بخش ساختمان می شود.عوامل فوق مشکلات محیط زیست و توسعه پایدار در صنعت ساختمان سازی کشور است که نیازمند مطالعه و تحقیق و ارائه راهکارهای مناسب جهت تعیین معیاری برای انتخاب مصالح ساختمانی مناسب و سستم های ساختمانی کارآمد برای هدف مختلف و در اقلیم های متفاوت است. علاوه بر این استفاده بیش از حد منابع طبیعی نیز آسیب های جبران ناپذیری به محیط زیست وارد می کند. سیستم های ساختمانی جدید برای پاسخ گویی به نیازهای زیست محیطی و توسعه پایدار در صنعت محیطی و توسعه پایدار در صنعت ساختمان در اغلب کشورها(مثل تولید صنعتی، پیش ساخته، استفاده بهینه از مصالح ساختمانی، صرفه جویی در مصرف انرژی در صنعت ساختمان، امکان بازیافت مناسب مصالح ساختمانی و در نهایت اقتصادی کردن بخش ساختمان)شکل گرفته است. از این نوع سیستم های ساختمانی می توان به سیستم ساختمانی قاب فلزی سبک اشاره کرد که در دهه گذشته ب توجه به مشخصات فوق در کشورهای پیشرفته به کار گرفته شد. در مقاله حاضر سعی شده است مشکلات مهندسی محیط زیست و توسعه پایدار در صنعت ساختمان سازی کشور مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد و با مشخص کردن معیارهایی جهت به کار گیری این نوع سیستم های جدید ساختمانی با استفاده از امکانات بالقوه و بالفعل صنعت ساختمان کشور و معرفی قابلیت های این نوع سیستم های ساختمانی سبک، مخصوصا قاب فلزی سبک (lightweight steel framing) یا (light gauge steel framing) برای پاسخ گویی به بعضی از مشکلات فوق تجزیه و تحلیل شود.
محمدحسن فلاح
PDF
طراحی شهری علم و هنر آفرینش مکان های پایدار است. این امر از طریق فرایندی صورت می پذیرد که شناخنت و سنجش کیفیت فضاهای شهری گام نخست آن را تشکیل می دهد.از این رو نظریه ها و تکنیک هایی که در حوزه مطالعات ماهوی این رشته قرار دارند، همگی به تبیین پدیده کیفیت مکانی و ارائه روش هایی جهت سنجش آن از دیدگاه طراحی شهری پرداخته اند.
کورش گلکار
PDF
معماران و اندیشمندان و محققان معماری در مراتب و حوزه های گوناگونی با نظریه سروکار دارند. از این رو لازم است آنان با اصول و مبادی نظریه و نظریه پردازی و جایگاه آن در تحقیق آشنا باشند. این مقاله خلاصه و برداشتی است از کتاب الفبای ساختمان نظریه به نحوی که به کار معماران و نظریه پردازان معماری آید.مقاله با تعریف نظریه آغاز می شود. تعریغف عناصری که برای فهم و پرداختن نظریه لازم است، یعنی اینده و مفهوم گزاره، موضوع بخش نخست مقاله را تشکیل می دهد. بخش های آخر مقاله به صورت های گوناگون نظریه روش آزمودن نظریه و سرانجام راهبردهایی برای تحقق و پدیدآوردن مجموعه معرفت هایی اختصاص دارد که دانشمندان بدان اعتماد کنند و در زمره معرفت علمی بپذیرند.
مهرداد قیومی
PDF
غالبا متعاقب زمین لرزه های مهیب، خسارات و تلفات مالی و جانی فراوانی به بار می آید که نگاهها را به سوی بازسازی سریع مناطق آسیب دیده معطوف می سازد. به دنبال این امر افکار عمومی خواستار برنامه ای مشخص و از پیش آماده برای بازتوانی و بازسازی اند و افراد اندکی زمان کافی برای تفکر و برنامه ریزی قائل می شوند. در این میان سوال اصلی چگونگی و نحوه تقرب به مقوله بازسازی است. تجارب موجود در ایران و برخی کشورها حاکی از آن است که بسیاری از اهداف برنامه های بازسازی به دلایل گوناگون در فرایند عملیات محقق نمی شود. به عبارت دیگر میان اهداف برنامه و آنچه که در عمل اجرا می شود، فاصله وجود دارد. علاوه بر این، عملکردها و گفتارهای برخی از مسئولان و مجریان نیز در کم اثر شدن برنامه های مزبور موثر است. به طور مثال حتی اگر یک برنامه بازسازی مناطق تخریب شده طراحی شود، هنگامی که مسئولی وعده های متعددی مبنی بر اتمام سریع واحدهای مسکونی در کوتاه ترین زمان ممکن میدهد و کلیه ابزارهای تصمیم گیری و اجرایی را در مجموعه های خویش متمرکز میکند، در عمل اصل مشارکت مردمی فقط روی کاغذ باقی میماند. باید اذعان داشت که بازسازی آفات و آسیب های فراوانی دارد که در عدم شناخت کافی برخی مجریان از مقولات اساسی بازسازی ریشه دارد. به نظر می رسد یکی از معضلات عدم شناخت نیازهای اساسی و واقعی آسیب دیدگان پس ا سانحه و کالبدی انگاشتن موضوع بازسازی است. رویکرد مهندس محوری یا معمار محوری که در اکثر عملیات بازسازی دیده می شود باعث نادیده گرفته شدن سایر نیازهای اقتصادی اجتماعی فرهنگی و زیست محیطی جوامع یا کم اهمیت دادن به آن ها شده است که در نهایت بازسازی را تبدیل به اجرای مجموعه پروزه های پیمانکاری و ساختمانی می کند. از سوی دیگر نبود ارزیابی صحیح از فرایند بازسازی و نداشتن دانش ثبت اطلاعات و درس های آموخته شده از بازسازی های پیشین، و همچنین مسئولیت پذیر نبودن و جواب گو نبودن مسئولان و مجریان در قبال اموری که انجام میدهند، از دیگر معضلات و اسیب های بازسازی محسوب می شود. کفتنی است که هر سانحه امری منحصر به فرد است که باید مستقلا در محدوده اجتماعی اقتصادی فرهنگی و ساختاری جامعه ای که در ان رخ داده است به ان پرداخت. در عین حال باید در نظر داشت که فشارهای سیاسی اجتماعی فراوان پس از سوانح بر دوش مجریان بازسازی از جمله عومل موثری است که نقش به سزایی در انفعالی عمل کردن و شتابزدگی مدیران دارد. مقاله حاضر مقدمه ای است بر مقولات اساسی بازسازی و تلاش دارد تا تصوراتی که اغلب مجریان و مسئولان از بازسازی دارند در مقابل واقعیت های موجود قرار دهد. و در نتیجه به روشن تر شدن نقاط ابهام بپردازد. در این مقاله در بخش اول پس از مروری بر تاریخچه مطالعات بلایا و ضمن تاکید بر جوان بودن نسبی آن به مروری بر چارچوب های نظری در مطالعات بازسازی می پردازیم. در بخش بعدی سابقه مطالعات بازسازی و سوانح در ایران به صورت اجمالی بررسی و بر ضرورت نگرش علمی به آن در مراکز دانشگاهی تأکید می شود. بخش آخر به چالش ها و تنگناهای بازسازی اشاره دارد و مقولات اساسی برنامه ها را تجزیه و تحلیل میکند. در ادامه تصورات نادرست و واقعیت های بازسازی با یکدیگر مقایسه و به دنبال آن رهکارهای عملی ارائه میشود.
علیرضا فلاحی
PDF
پدیده برج سازی زاییده تحولات اجتماعی – اقتصادی مفرب زمین است. این پدیده پیش از آنکه رشد حجمی و ارتفاعی خود را مرهون معماران باشد، مدیون دستاوردهای صنعنی است. معماران در جهت خلق فضاهایی بودند که از کسالت فرم های اولیه بکاهد و در حین ایجاد تنوع به نیازهای مدام در تغییر و تحول صنوف مختلف پاسخ دهد. در این جهت یه حرکت اصلی صورت پذیرفت که هر یک پیروانی یافت. این حرکت ها در سیر پیشرفت خود باعث تحولات مهمی شد و برج سازی را در مسیر جدیدی قرار داد، به طوری که پاره ای معماران تلفیقی از این مجموعه را در طرح های خود به کار بردند. جرقه های اولیه ساخت آتریوم در برج هااز جرج اچ وایمن ساطع شد و ظهور آن بیشتر از تغییر زمینه های اجتماعی و طبقاتی بود. اولین نمونه تکمیل شده برج های آتریوم دار، ساختمان لارکین بود که فرانک لویداریت در سال 1904 اجرا کرد. بعد از گذشت حدود یک قرن، هنوز هم الهام از آتریوم و سامان دهی ارتباطات عمودی ساختمان لارکین در برج های معاصر ادامه دارد. دومین سنت شکنی در برخورد با برج های اداری، مربوط به خلق آسمانخراش های شیشه ای میس وان دروهه است که اولین آن ها را در 1919 در برلین بنا نهاد ولی نمونه کاملا شکل یافته آن ساختمان لورهوس است که در سال 1952 بنا شد و به لحاظ استفاده از سیستم تهویه مطبوع ابداعی توجیه پذیر و اجرا شدنی در هر شرایط آب و هوایی بود که با سیمای متفاوت خود (کاملا شیشه ای) و صفحات نازک عمودی و افقی روحیه انقلابی مدرنیسم را بیان می کرد. سومین سنت شکنی بزرگ که از دیدگاهی مهم ترین اتفاق در سیر تحول برج سازی در قرن بیستم به حساب میآید، در برج بانک تجارت ملی جده آشکار می شود. بنایی کاملا درون گرا که از معماری منطقه الهام گرفته است . این بنا آغازگر حرکتی متفاوت بود. با توجه به بوم گرایی و شرایط آب و هوایی منطقه در این نمونه به خوبی خود را نشان می دهد. فضای مرکزی روباز این بنا الهام گرفته از حیاط های مرکزی سنتی است. گوردن بانس هاف فضای باز و باغ گونه میانی را در چند سطح . با چرخش نسبت به هم قرار می دهد و از تقابل سنت و مدرنیته، به کمک چاشنی خلاقیت بهترین نتیجه را به دست می آورد. طرح این بنا اساس و پایه بسیاری از بناهای حیاط دار مرکزی پر از گل و گیاه، چه در مشرق زمین و چه در مغرب زمین، با توجیه بوم گرایی و همخوانی با اقلیم و غیره و آغازگر حرکتی از شرق به سمت غرب شد.
زینب داعی پور
PDF
به رغم رشد قابل توجه مهندسی ساختمان در بعد طراحی و محاسبات در کشور، بعد اجرا هنوز با مشکلات بزرگی روبرو است که مشکلات فراوان پروزه های ساختمانی کشور از نظر فنی، زمانی و مالی از آثار آن است.مدیریت پروزه های ساختمانی در ایران با ضعف ها و آسیب های فراوانی رو به رو است که باید شناسایی شود و برای رفع آن ها راه حل ارائه شود. در این مقاله با بررسی تعدادی از پروژه های در دست اجرا و تمام شده ساختمانی اهم این آسیبها شناسایی و روش بهبود و اصلاح آن ها پیشنهاد می شود.
مجتبی حسینعلی پور, افشین ابراهیمی
PDF