palette
روشنفکران ایرانی و دوگانۀ میراثِ ملّی و تاریخ معماری ایران (تقابل و تکامل) دورۀ مشروطه تا پایان عصر رضاشاه

چکیده

روشنفکران ایرانیِ دوران مشروطه و رضاشاه، با گرایشی که به برخی از مبانی دوران جدید جهان داشتند، تلاش می­کردند تا آن­ها را در جامعۀ ایرانی نهادینه کنند. ازجمله این تلاش­ها، تدوینِ دو مفهومِ «میراث ملّی معماری» و «تاریخ معماری ایران» بود. این دو مفهوم که خود قوام­یافته از مفاهیم دیگری نظیر «زمان، گذشته، تاریخ، و آثار گذشته» بودند، در اندیشۀ روشنفکران مؤلفه­هایی را سامان دادند که هم از منظر بررسی مبانی این مفاهیم و تاریخشان، و هم از منظر وجوه تقابلی و تکاملی حایز ارزش و ازریابی هستند. در این مقاله تلاش می­شود با روشی تفسیری­­ـ تاریخی در مقابلۀ اسناد و اقوال از طریق بررسی اسناد دست اول همچون متون روشنفکران آن دوران و استدلال منطقی از درون آثاری که متفکران متأخر در شرح آن­ها نوشته­اند، به هدف پژوهش یعنی پاسخ­گویی به پرسش­های تحقیق پرداخته شود. در این پژوهش، با بررسی دو مفهومِ فوق نزد روشنفکران ایرانی، تلاش می­شود تا وجوه تکاملی و تقابلیِ این دو مفهوم مورد نظر ایشان بازیابی شود. به نظر می­رسد که، مفاهیمِ نوی همچون ایدۀ پیشرفت (ترقی) پیونددهندۀ این دو مفهوم بوده­اند و از سوی دیگر، وجود مرزهایی میانِ مفهوم میراث ملّی معماری ایران و مفهوم تاریخ معماری ایران نشان­دهندۀ نوعی تقابل میان این دو است که بیشتر ناظر بر جایگاه مفهومِ میراث ملّی معماری در مفهوم­سازی­هایی با اهدافی مشخص نظیر تلقین حس شیفتگی و عظمت و بزرگی ایران گذشته به ایرانیان دورۀ مشروطه و رضاشاه است و جایگاهِ مفهومِ تاریخ معماری در روش­شناسی برخورد با تاریخ، که از ­نظری علمی است و در این مقاله بر ضرورت نکته­سنجی و دقت­ و توجه به جزئیات برای درکِ تاریخ به شکل دقیقِ آن تأکید می­شود.

واژگان کلیدی
میراث معماری ایران، تاریخ معماری ایران، مشروطه، رضاشاه، روشنفکر

منابع و مآخذ مقاله

آجودانی، ماشاءالله. مشروطۀ ایرانی، تهران: نشر اختران، 1381.

آخوندزاده، میرزا فتحعلی. مقالات، گردآوری باقر مؤمنی، تهران: انتشارات آوا، 1351.

آدمیت، فریدون. انحطاط تاریخنگاری در ایران (مقالات تاریخی)، به‌اهتمام سیّدابراهیم اشک‌شیرین، تهران: نشر گستره، 1394.

ــــــــ . اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران: انتشارات خوارزمی، 1349.

آشوری، داریوش. ما و مدرنیت، تهران: موسسه فرهنگی صراط، 1384.

ادیب طوسی، محمدامین. «اثر تاریخی‌ ــ اکتشافات مهم»، در مجلۀ نامۀ تمدن، ش 4 (خرداد 1310)، ص 106-109.

اسمیت، آنتونی دی. ناسیونالیسم: نظریه، ایدئولوژی، تاریخ، ترجمۀ منصور رضایی، تهران: انتشارات تمدن ایرانی، 1383.

افشار، محمود. «آغازنامه؛ مطلوب ما: وحدت ملی ایران»، در مجلۀ آینده، ش 1 (1304)، ص3-8.

اقبال آشتیانی، عباس. مجموعه مقالات عباس اقبال آشتیانی، گردآوری و تدوین سیدمحمد دبیرسیاقی، تهران: دنیای کتاب، 1369.

اکبری، محمدعلی. تبارشناسی هویت جدید ایرانی (عصر قاجاریه و پهلوی اول)، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1393.

بیگدلو، رضا. «ارزیابی انتقادی تاریخ‌نگاری ناسیونالیستی در ایران»، در مجلۀ مطالعات ملی، ش 58 (1393)، ص 95-126.

ــــــــ . باستانگرایی در تاریخ معاصر ایران، تهران: نشر مرکز، 1380.

پیامدهای حقوقی خوانش تجددخواهانه از تاریخ بر معماری ایران (دوره مشروطه تا پایان پهلوی اول)، خادم‌زاده، محمدحسن، و پوریا محمودی اصل همدانی (عوامل طرح)، طرح پژوهشی بنیادی، تهران: دانشگاه تهران، 1397.

پیرنیا، حسن. تاریخ ایران باستان، جلد 1، تهران: آگاه، 1391.

ــــــــ . تاریخ ایران باستان، جلد 2، تهران: آگاه، 1391.

توفیق، ابراهیم و همکاران. نامیدن تعلیق؛ برنامه‌ای پژوهشی برای جامعه‌شناسی تاریخی انتقادی در ایران، تهران: نشر مانیا هنر، 1397.

توکلی طرقی، محمد. تجدد بومی و بازاندیشی تاریخ، تهران: نشر تاریخ ایران، 1381.

حاج سیاح، محمدعلی سیاح محلاتی. مجموعۀ خاطرات و سفرنامه‌های ایران؛ خاطرات حاج سیاح، به‌کوشش حمید سیاح، تهران: امیرکبیر، 1356.

حقیر، سعید و حامد کامل‌نیا. نظریه مدرنیته در معماری ایران، تهران: کتاب فکر نو، 1398.

حکمت، علی‌اصغر. «در خرابه‌های پازارگاد»، در مجلۀ تعلیم و تربیت، سال سوم، ش 5 و 6 (1306)، ص 247-257.

رحمانیان، داریوش. تاریخ‌ علت‌شناسی‌ انحطاط و عقب‌ماندگی‌ ایرانیان‌ و مسلمین‌ (از آغاز دوره‌ قاجار تا پایان‌ دوره‌ پهلوی‌)، تبریز: دانشگاه‌ تبریز: مؤسسه‌ تحقیقاتی‌ علوم‌ اسلامی‌ـ انسانی‌، 1382.

سیف آزاد، عبدالرحمان. «گفتار نخست»، در مجلۀ ایران باستان، ش 1 (1311)، ص 2.

شیرازی، هـ . «کشف مهم آثار عتیق در عراق (بین‌النهرین)»، در مجلۀ علم و هنر، ش 4 (1307)، ص 26-28.

ضیاءابراهیمی، رضا. پیدایش ناسیونالیسم ایرانی؛ نژاد و سیاست بی‌جاسازی، ترجمۀ حسن افشار، تهران: نشر مرکز، 1396.

طباطبایی، جواد. تاملّی دربارۀ ایران، جلد دوم: نظریۀ حکومت قانون در ایران، بخش نخست: مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی، تهران: انتشارات مینوی خرد، 1395.

فروغی، محمدعلی. مجموعه مقالات فروغی، جلد اول، تهران: انتشارات توس، 1384.

فصیحی، سیمین. جریان‌های اصلی تاریخ‌نگاری در دورۀ پهلوی، تهران: نشر نوند، 1371.

کاظم‌زاده ایرانشهر، حسین. «ملیت و روح ملی ایران»، در مجلۀ ایرانشهر، سال دوم، ش 4 (1302)، ص 193-206.

ملک‌زاده، مهدی. زندگانی ملک‌المتکلمین، تهران: شرکت نسبی علی‌اکبر علمی و شرکاء، 1325.

میرزا آقاخان کرمانی، میرزا عبدالحسین. سه مکتوب، به کوشش و ویرایش بهرام چوبینه، تهران: انتشارات شبگیر، 1378.

ــــــــ . صدخطابه، به ویراستاری محمدجعفر محجوب، تهران: شرکت کتاب، 1382.

میرزاده عشقی، سیدمحمدرضا کردستانی. کلیات مصور میرزاده عشقی، تألیف و نگارش علی‌اکبر مشیرسلیمی، چاپخانۀ سپهر، 1357.

نفیسی، سعید. «آثار تاریخی چهار پادشاه در لاهیجان»، در مجلۀ تعلیم و تربیت، سال سوم، ش 5 و 6 (مرداد و شهریور 1306)، ص 266-283.

یاسمی، رشید. «ادبیات ملی»، در مجلۀ آینده، سال سوم، ش 21 (1306)، ص 629-632.

ــــــــ . آیین نگارش تاریخ، تهران: مؤسسه انتشارات وعظ و خطابه، 1316.

Harrison, Rodney. Heritage: Critical Approaches, London: Routledge, 2013.

Lowenthal, David. The Heritage Crusade and the Spoils of History, London: Cambridge, 1998.

Matthes, Erich Hatala. The Ethics of Cultural Heritage, Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2018.

Smith, Laurajane. The Uses of Heritage, London: Routledge, 2006.

_____ . “Ethics or Social Justice? Heritage and the Politics of Recognition”, in Australian Aboriginal Studies, 2(2010), pp. 60–68.

http://ensani.ir/fa/article/author/7934


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.