palette
بازنمایی بنای قاجاری مدرسۀ دارالفنون با تکیه بر اسناد تصویری

چکیده

مدرسۀ دارالفنون در دومین سال سلطنت ناصرالدین­شاه به همت صدراعظم او میرزا تقی­خان امیرکبیر بنا شد. بنای این مدرسه در تاریخ خود دستخوش دگرگونی­های بسیاری بوده است. نخستین بنای آن را در سال 1266ق به دستور میرزا تقی­خان امیرکبیر و به طراحی میرزا رضاخان مهندس­باشی و معماری محمدتقی­خان معمارباشی ساختند. بنا به همان صورت ماند تا در حدود سال­های 1290-1296ق، تغییراتی، به طراحی میرزا عباس­خان مهندس­باشی (فرزند میرزا رضاخان مهندس­باشی) و معماری محمدابراهیم­خان معمارباشی (فرزند محمدتقی­خان معمارباشی)، در آن دادند. پس از این تغییرات، صورت بنا آن­قدر دگرگون شد که گویی بنایی جدید بر جای بنای اولیه ساخته شده بود. سپس در حدود سال­های 1295-1305ق بنایی دیگر در شمال مدرسۀ قدیم ساختند که به مدرسۀ جدید یا مدرسۀ موزیک معروف شد. دارالفنون تا پایان دورۀ قاجاریه به همین صورت باقی بود. در اوایل حکومت رضاشاه، بنای اصلی را تخریب کردند و بنایی جدید به طراحی مارکوف، معمار گرجی، بر جای آن ساختند. بدین ترتیب، در تاریخ معماریِ مدرسۀ دارالفنون در دورۀ قاجاریه با سه بنا مواجهیم که، در تحقیقات منتشرشده تاکنون، به صورت مشخص شناسایی و بازنمایی نشده­اند و گاه این صورت­ها، که هرکدام متعلق به جا و زمانی متفاوت بودند، با هم اشتباه گرفته شده­اند. بسیاری از مطالعات دربارۀ معماری مدرسۀ دارالفنون حاوی نکاتی پراکنده و مبهم، و گاه آمیخته با اشتباه است و تصویری صحیح از بنای قاجاری مدرسه به دست نمی­دهد. تنها پژوهش منتشرشده، که صورت­های مختلف بنا را روشن می­کند، مقالۀ «معماری مدرسۀ دارالفنون و دگرگونی­های آن در دورۀ قاجاریان» است که نگارندگان آن به بررسی دقیق منابع تصویری مدرسه پرداخته و بنا و مراحل تغییرات آن را شناسایی کرده­اند. با این حال تاکنون پژوهشی منتشر نشده است که حاوی بازنمایی بناهای قاجاری مدرسه باشد.

در تحقیق حاضر از اسناد تصویری برجای­مانده کمک گرفته شده تا صورت هرکدام از سه بنای یادشده بازنمایی شود. اسناد تصویری شامل عکس­های مدرسه و نقشه­های شهری آن دوره (نقشه­های کرشیش و عبدالغفار) است که بنای مدرسه در آن ترسیم شده است، در اینجا نگارنده این اسناد را به نقشه­های معماری تبدیل کرده است. برای این تبدیل از روش­های هندسۀ ترسیمی و روش­های نرم­افزاری کمک گرفته شده است. تطبیق مداوم نتایج حاصل از اقسام تصاویر، تکیه بر وحدت سبک، و مراجعه به شواهد نوشتاریْ مسیری است که برای رسیدن به نتیجۀ نهایی طی شده است. تصویر از داخل بنا بسیار اندک است؛ بدین دلیل، بازنمایی تصویری مدرسه محدود به نماهای آن در حیاط­هاست.

واژگان کلیدی
بازنمایی بنا، مدرسۀ دارالفنون، معماری دورۀ قاجاریه، هندسۀ ترسیمی، اسکچ‌آپ، عکس تاریخی

منابع و مآخذ مقاله

آرشیو عکس‌های مدرسۀ دارالفنون، تهران.

آرشیو عکس‌های مؤسسۀ اسناد انقلاب اسلامی، تهران.

آرشیو عکس‌های مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران، تهران.

آلبوم‌خانۀ کاخ گلستان، تهران.

احتشام‌السلطنه، میرزا محمودخان. خاطرات احتشام‌السلطنه، تهران: زوار، 1367.

آدمیت، فریدون. امیرکبیر و ایران، تهران: خوارزمی، 1362.

اقبال آشتیانی، عباس. میرزا‌تقی‌خان امیرکبیر، تهران: دانشگاه تهران، 1340،

باستان، نصرت‌الله. «خاطراتی از روزهای تحصیل در دارالفنون»، در امیرکبیر و دارالفنون، گردآوری قدرت‌الله روشنی زعفرانلو، تهران: کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، 1354.

بانی‌مسعود، امیر. معماری معاصر ایران، تهران: نشر هنر معماری قرن، 1388.

بزرگمهری، زهره. «چفدها و طاق‌ها»، تقریر محمدکریم پیرنیا، در اثر، ش 24 (1373)، ص 13 و 14.

پازوکی، ناصر. مدرسۀ دارالفنون، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1388.

حاجی‌قاسمی، کامبیز و کامبیز نوایی. خشت و خیال، تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران (سروش)، دانشگاه شهید بهشتی، 1391.

دولت‌آبادی، یحیی. حیات یحیی، ج 1، تهران: عطار، 1362.

سیاسی، علی‌اکبر. یک زندگی سیاسی، خاطرات دکتر علی‌اکبر سیاسی، تهران: ثالث، 1393.

شیرازیان، رضا. تهران‌نگاری، بانک نقشه‌ها و عناوین مکانی تهران قدیم، تهران: دستان، 1395.

صدیق، عیسی. یادگار عمر، 4ج، ج1 و 2، تهران: امیرکبیر، 1345.

صفایی‌پور، هادی. گفت‌وگوی شخصی با نویسنده، دی‌ماه 1395 (منتشرنشده).

عبدالغفار نجم‌الملک. نقشۀ دارالخلافه ناصری [نقشۀ عبدالغفار]، تهران: مؤسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب، 1309ق.

علایی، سیروس. «اولین نقشۀ رسمی تهران»، در ایران‌شناسی، ش 55 (پاییز 1381)، ص 527-537.

قیومی بیدهندی، مهرداد و سیده‌بشری موسوی. «معماری مدرسۀ دارالفنون و دگرگونی‌های آن در دورۀ قاجاریان»، در نامۀ معماری و شهرسازی (دوفصل‌نامۀ دانشگاه هنر)، دورۀ10، ش20 (بهار و تابستان 1397)، ص 99-128.

کرشیش، آگوست. نقشۀ طهران موسیو کرشیش [نقشۀ کرشیش]، 1275ق.

لرزاده، حسین و حسین مفید و مهناز رئیس‌زاده. احیای هنرهای از یاد رفته: مبانی معماری سنتی در ایران به روایت استاد حسین لرزاده، تهران: مولی، 1374.

محبوبی اردکانی، حسین. تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج 1، تهران: دانشگاه تهران، 1370.

محمدزاده مهر، فرخ. میدان توپخانۀ تهران، تهران: وزارت مسکن و شهرسازی، 1382.

مقیمی اسفندآبادی، مهسا. مطالعه، بررسی و ساماندهی اسناد تصویری بناهای از میان‌رفته اصفهان صفوی با تأکید بر عمارت جهان‌نما، نمکدان و آیینه‌خانه، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد مطالعات معماری ایران، دانشگاه هنر اصفهان، 1390.

موسوی، سیده‌بشری. مدرسۀ دارالفنون، بازنمایی بر مبنای اسناد تصویری، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد مطالعات معماری ایران، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، 1396.

وبگاه کتابخانۀ کنگره http://loc.gov/

وبگاه مدرسۀ دارالفنون http://darolfonoon.oerp.ir/

وبگاه موزۀ ملک http://malekmuseum.org/

وبگاه مؤسسۀ تحقیقاتی گتی http://primo.getty.edu/

وبگاه مؤسسۀ تحقیقاتی اسمیتسونین http://siris-archives.si.edu/


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.